dinsdag 27 december 2016

Mammoet ‘Boris van Borne’ belicht


Tijdens de expositie ‘Mens en mammoet’ in het Archeologiepand aan de Marktstraat 19 te Hengelo wordt er op donderdag 29 december speciaal voor kinderen aandacht besteedt aan de mammoet van Borne. Er is een film over de opgraving en Loes Schippers van Museum Twentse Welle komt er uitgebreid over vertellen. Ze was erbij toen Boris werd opgegraven. Natuurlijk is iedereen welkom als ze om 14.00 uur begint. Zaterdag 7 januari is de allerlaatste dag dat de expositie bezocht kan worden. Daarna gaat alles weer terug naar het archeologisch depot Overijssel (Deventer), Twentse Welle (Enschede), Het Palthehuis (Oldenzaal), Natura Docet (Denekamp), Neanderthalmuseum (Dusseldorf), North Sea Fossils (Urk) en het depot van Museum Hengelo. 

Echter voordat het zover is geeft de Peruaanse archeologe Monica Panaifo Teixeira op donderdag 5 januari om 19.30 er nog een lezing met als titel ‘De krijgers van de wolken’ over de Chachamoyas, een bijzonder pre-Incavolk in de bergen van het noorden van Peru.

Boris in 64 stukjes

 De slagtanden van oude mammoetmannetjes konden 
 meer dan 4 meter lang worden
De mammoet van Borne, die de naam Boris heeft meegekregen, is in 1995 gevonden bij graafwerkzaamheden langs de Bornsebeek. De opgravers vonden 64 botten van één en dezelfde mammoet, wat in ons land uitzonderlijk veel is. Nederland is een mammoetland bij uitstek, omdat er ontzettend veel mammoetbotten door bagger- en vissersschepen naar boven zijn gehaald, vooral uit het Nederlandse deel van de Noordzee. Dat zijn echter botten waarvan niet duidelijk is of ze bij elkaar horen. Bij Boris is dat wel het geval. Deze jong volwassen wolharige mammoet struinde ongeveer 35.000 jaar geleden door het dal van de Bornsebeek tussen Hengelo en Borne. Zijn skelet is te bewonderen in museum Twentse Welle. 

Mammoet betekent aardworm

De naam mammoet komt oorspronkelijk uit het Jakoetisch. De Jakoeten zijn een volk dat sinds de 13e eeuw in het noorden van Siberië woont. In hun taal betekent het aardworm. Volgens een legende heeft de heerser van de onderwereld de mammoeten vervloekt en opgesloten in zijn onderaardse rijk vanwege  hun gulzigheid. Ze aten wel 180 kg gras per dag. Mammoeten die ontvluchtten groeven zich een weg naar het aardoppervlak, maar door de vloek bevroren ze zodra ze dat bereikten.


Mammoetbloed met anti-vries

Wolharige mammoeten leefden tijdens de IJstijd in gebieden waar het doorgaans heel erg koud was. Ze bevolkten Arctische steppes die grensden aan de muur van pakijs in het noorden van Eurazië en Amerika. In 2012 vonden Russische paleontologen op de Ljachovski-eilanden in de Noordelijke IJszee het ingevroren lichaam van een vrouwelijke mammoet, dat bijzonder goed bewaard was gebleven. Het dier bevatte niet alleen zacht weefsel, maar ook bloed. Het bloed bleek vloeibaar ondanks dat het 7 graden vroor. Dat betekent dat mammoetbloed een natuurlijk soort antivries bevat. De dichte vacht, een vetlaag van wel 9 cm dikte en de antivries in het bloed maakten het mogelijk dat de mammoeten de ijzige kou konden trotseren. De gevonden mammoet was ongeveer zestig jaar oud toen ze overleed. Ze leefde 10.000 tot 15.000 jaar geleden.

Waardoor verdween de mammoet?
Over het uitsterven van de mammoet wordt druk gespeculeerd. De mammoet verdween op het einde van de IJstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden. Wel hielden kleine en geïsoleerde populaties op afgelegen eilanden in de Noordelijke IJszee en de Beringzee nog zo’n 4000-6000 jaar stand. Was het de klimaatverandering of was het de mens, die jacht op ze  maakte?
Jachtdruk was zeker in Europa een factor. Voor zowel Neanderthalers als moderne Cro-Magnon mensen was de mammoet een aantrekkelijke prooi. De huid, de dikke laag vet daaronder, de botten en het ivoor van de slagtanden vonden allemaal een bestemming. Onderzoekers van de Zweedse universiteit Lund ontdekten dat het uitsterven van de mammoet gebeurde toen de overheersende vegetatie op de mammoetsteppes veranderde van eiwitrijke kruiden in grassen. Grassen bevatten minder voedingsstoffen dan kruidachtige planten, waardoor de mammoet volgens de onderzoekers al snel tekort kwam. Enkele jaren geleden vonden Nederlandse paleontologen aanwijzingen dat mammoeten te lijden hadden van inteelt, wat een negatief effect heeft gehad op de voortplanting. Dat wijst erop dat de populaties toen al sterk aan het afnemen waren.