Bomen koelen de lucht

Als het te heet is om in de zon te zijn, dan ben je blij met bomen. Ze hebben niet de nadelen van een parasol, waaronder de hete lucht vaak blijft hangen. Bomen zorgen voor een aangenamere temperatuur en zouden eigenlijk in geen enkele tuin of straat mogen ontbreken. Ze werken niet alleen als luchtfilter, maar ook als luchtkoeler. Deze eigenschap wordt steeds belangrijker, omdat steden tegenwoordig door de al maar toenemende opeenstapeling van steen, asfalt en metaal meer en meer hitte-eilanden zijn geworden. De temperatuur ligt in de stad in de zomer 1-6 graden hoger dan in het omringende buitengebied, zo is uit onderzoek gebleken. ’s Nachts kan het wel 10 graden schelen, omdat de zonne-energie die overdag door de bebouwing wordt geabsorbeerd daar lange tijd in ligt opgeslagen.

Binnen een stad zijn er ook weer verschillen. Een groene oase als de oude begraafplaats vormt in de tamelijk boomarme binnenstad een belangrijk koelelement door de aanwezigheid van een grote hoeveelheid bomen. Op het heetst van de dag ligt de temperatuur op het kerkhof 1,5 graden lager dan in de schaduw van bomen op het zonverbrande grasveld langs het Bevrijderslaantje. In de schaduw aan de voet van de metalen bomen op de markt is het veel heter: al gauw 2 graden boven het niveau van het kerkhofje. Het microklimaat op de markt is bij heet weer dan ook onbarmhartig vanwege het gebrek aan levende bomen, iets wat de bezoekers van het straattheaterfestival afgelopen zondag niet zal zijn ontgaan. Veel mensen bleven liever weg. Natuurlijke koeling zal steeds belangrijker worden en dat is een reden te meer om zuinig te zijn op een bomenrijke plek als de oude begraafplaats. De kap van 40 % van de oudere bomen kan een fikse aanslag vormen op het koelvermogen. Effecten op het microklimaat lijken echter geen rol te hebben gespeeld bij het opstellen van het verbeterplan door VGO en gemeente. Naarmate de stad heter wordt komt er een moment waarop bestuurders niet meer voorbij kunnen gaan aan natuurlijk koelvermogen.

Bomen en frisse lucht

Praktisch iedereen weet wel dat bomen het broeikasgas CO2 omzetten in koolstof en zuurstof. De koolstof wordt gebruikt voor de opbouw van de houtige delen, zoals de stam, terwijl de zuurstof vrij komt voor ons mensen om van te leven. Wat minder bekend is dat bomen de lucht zuiveren van gassen als ozon, ammoniak, stikstof- en zwaveloxides, en vluchtige organische stoffen, en eveneens van gevaarlijke deeltjes zoals fijnstof. Deze stoffen, die vooral door industrie en verkeer in de atmosfeer geloosd worden, zijn allemaal schadelijk voor de gezondheid. Luchtvervuiling kost mensenlevens. Het verminderen van de uitstoot door de ontwikkeling van zuiniger motoren en het afvangen van fijnstof bij de bron kost tijd, dus hulp kunnen we goed gebruiken. Hoewel het in de VS al gebruikelijk is om bomen in te zetten om de vervuiling te bestrijden, is het inzetten van de gratis reinigende kracht van groen in ons land nog niet echt van de grond gekomen. Dit waardevolle aspect wordt meestal over het hoofd gezien. Zo ook bij de oude begraafplaats.

Bomen halen voornamelijk de vervuiling uit de lucht via de huidmondjes op de bladeren. Welke stoffen het best worden afgevangen hangt af van de soort boom en de bladersoort. In grote lijnen nemen loofbomen eerder gassen weg en zijn coniferen geschikter om fijnstof af te vangen. Loofbomen met ruwe, harige bladeren lukt dat laatste ook prima. Luchtvervuiling kan daarom het best bestreden worden met een beplanting van verschillende soorten bomen en heesters met verschillende bladeigenschappen. Zoiets als de oude begraafplaats, waar tientallen soorten een groene long in de binnenstad vormen. De VGO heeft daar een veertigtal meest gezonde bomen in de ban gedaan. Daaronder valt het grootste deel van de coniferen, welke juist zomer en winter de lucht ontstoffen. Hengelo is niet de stad met de smerigste lucht in Nederland, maar met 50.000 gemotoriseerde vervoermiddelen en aan meerdere kanten omsloten door snelwegen heeft onze stad bepaald geen frisse lucht.

De blik verbreden

Het terugbrengen van de oude begraafplaats in de formele opzet van circa een eeuw geleden is gebaseerd op een visie die voor alles uit gaat van schoonheid en daarom strikt visueel gericht is. Je kijkt naar de beplanting en aan de hand van schoonheidscriteria, die vooral bij de Franse stijl nauw omschreven zijn, bepaal je of het mooi genoeg is of niet. In onze beeldcultuur is dat eigenlijk geen vreemde gang van zaken. Door de hoge eisen die bij de Franse stijl gehanteerd worden is het op een locatie als het kerkhofje al snel niet goed genoeg. Dan gaat de beuk erin en verdwijnen er tientallen gezonde bomen omdat ze niet aan de criteria voldoen.

Deze fixatie op het visuele degradeert bomen tot decorstukken die naar believen aangeplant en weer verwijderd kunnen worden bij elke wisseling van het modebeeld. We realiseren ons daardoor steeds minder dat bomen levende wezens zijn, met bijzondere eigenschappen die bijdragen aan een leefbare wereld. Als ze er maar als een plaatje bij staan, dan is het goed, zo lijkt tenminste de opvatting van de VGO.

Er is zo veel meer! Bomen bieden voedsel, nestgelegenheid en beschutting voor veel dieren, ook in de stad. Ze produceren niet alleen zuurstof, maar reinigen in een moeite door de lucht van giftige stoffen. Ze zorgen voor schaduw, zodat de temperatuur in de stad niet te hoog oploopt tijdens hitteperiodes. Bomen dempen verkeerslawaai. Ik stip het alleen maar even aan om te constateren dat dit alles blijkbaar geen rol speelt in de herinrichtingsplannen van de VGO, waar alles draait om een terugkeer naar de Franse stijl. Het ‘verbeterplan’ voor de oude begraafplaats getuigt van een te beperkte visie. De huidige omstandigheden wijken sterk af van de situatie aan het begin van de vorige eeuw en het lijkt me onverstandig om daar aan voorbij te gaan.

De ene stijl is de andere niet

Zowel de Franse als de Engelse stijl hebben elk hun eigen schoonheid. Ze zijn wel gebaseerd op heel verschillende ideeën over de relatie van de mens tot de natuur. Bij de Franse stijl draait alles om beheersing van de natuur. Rechte paden, strak gesnoeide hagen in rechte lijnen, symmetrie, geometrische vormen en verhoudingsgewijs grote, kort geschoren gazons bepalen het beeld. Alles is heel rationeel opgezet. Er wordt veel gebruik gemaakt van buxushagen om vakken aan te leggen. Per vak wordt er maar één soort planten gebruikt. Alles wat op een ongedwongen en nonchalante wijze groeit en niet in model geknipt kan worden is bij deze stijl eigenlijk niet zo welkom.

De Franse stijl maakte zo’n 300 jaar geleden furore in adellijke kringen. Als reactie hierop ontstond in de 18e eeuw de Engelse landschapsstijl. In plaats van de natuur in het gareel houden wilde men dat zij gewoon haar gang kon gaan. De kern van deze stijl is niet beheersing, maar loslaten. Het idee is om een landschap te scheppen waar weinig logica in zit, zodat je één kunt worden met de natuur. Het gevoel domineert hier het ontwerp, niet het verstand. Slingerpaden, boogjes en een spannende afwisseling van beplanting bepalen het beeld.

Zoals eerder al gezegd heeft de oude begraafplaats gedurende de vorige eeuw een geleidelijke verandering van stijl ondergaan. Door een beperkter onderhoud en een andere beplanting is het kerkhof meer en meer opgeschoven in de richting van de Engelse stijl. De paden verraden nog de opzet van weleer, maar de afwisselende en spannende beplanting zijn onbetwist de kenmerken van een veel lossere stijl, die veel meer past bij een historisch kerkhof. De VGO vindt echter dat het zo niet langer kan: terug naar ‘de oorsprong’, de formele Franse stijl.

Er zijn nog een aantal verschillen die er toe doen. Wilde dieren en planten lijken meer kans te maken in een omgeving die volgens de Engelse stijl is aangelegd, omdat deze stijl de natuur meer ruimte biedt. Dat is niet onbelangrijk nu steeds meer dieren, net als mensen overigens, naar de stad trekken, omdat het leven buiten de stad steeds moeilijker voor hen wordt. Een tweede verschil is dat het onderhoud bij de Franse stijl aanzienlijk duurder is. Er moet veel gesnoeid en gemaaid worden, en de strakke aanleg mag niet ontsierd worden door onkruid. Dat alles kost veel geld. De gemeente heeft twee jaar geleden € 14.000 per jaar gereserveerd voor het groenonderhoud van de oude begraafplaats in de nieuwe situatie. Dan kan het gras elke week gemaaid worden. Wel moet er nog even 15 miljoen bezuinigd worden…

Oud en nieuw

Eergisteren was er een speciale open dag naar aanleiding van het 100-jarig bestaan van de begraafplaats aan de Oldenzaalsestraat. Terwijl de regen met bakken uit de hemel viel nam burgemeester Kerckhaert een klokkenstoel officieel in gebruik door de klok voor het eerst te laten luiden. De heldere klanken ervan klonken door tot in alle uithoeken van de begraafplaats en waren voor het oor een aangename gewaarwording. Deze circa 100 kg wegende klok wordt voortaan geluid bij begrafenissen en is echt een aanwinst.

Onder invloed van de industrialisering groeide in de tweede helft van de 19e eeuw de Hengelose bevolking in rap tempo, waardoor de oude begraafplaats aan de Bornsestraat langzaamaan te klein werd. Tegen het einde van de eeuw gingen er steeds meer stemmen op om een nieuwe begraafplaats aan te leggen. Wel werd de oude begraafplaats in 1896 nog uitgebreid, waardoor het oppervlak ongeveer verdubbelde, maar het denken over een nieuwe begraafplaats had vaste voet gekregen. In de herfst van 1909 werd met de aanleg ervan begonnen, nadat Leonard Springer, één van de belangrijkste Nederlandse tuinarchitecten, het ontwerp had gemaakt. Dit oude gedeelte van de begraafplaats, parkachtig aangelegd in de Engelse landschapsstijl, is sinds 2002 een gemeentelijk monument. Het is een prachtig voorbeeld hoe je met bomen en heesters van een kerkhof toch een zeer aangename plek kunt maken.

Het belangrijkste verschil tussen de oude en de ‘nieuwe’ begraafplaats is de manier waarop ze zijn ontworpen. De losse Engelse stijl met gebogen lijnen en kronkelende paden, zoals vooral in het hart van het kerkhof aan de Oldenzaalsestraat te zien is, contrasteert sterk met de vooroorlogse opzet van de oude begraafplaats, waar een ontwerp volgens de Franse stijl gezorgd heeft voor een strakke, rechte padenstructuur. Ook is er een aanzienlijk verschil in grootte: het nieuwe kerkhof, dat in de loop der jaren is uitgegroeid tot ruim 10 hectare, is een factor 15 groter dan het oude. De uitbreidingen zijn vaak wat strakker vormgegeven, waardoor dit kerkhof ook aspecten van de Franse stijl in zich heeft opgenomen, net zoals het oude kerkhof geleidelijk een aroma van de Engelse stijl heeft gekregen.

Onbekend terrein

De VGO is al 10 jaar bezig met een herinrichtingsplan voor het kerkhof aan de Bornsestraat. Ruim 2 jaar geleden kregen ze het groene licht van de gemeente en een zak geld om hun doelen te bereiken. In de tweede helft van mei werd er op verschillende momenten voorlichting gegeven over de herinrichting van het kerkhof. Ik heb inmiddels verschillende mensen gesproken die daarbij aanwezig waren, maar bijna niemand wist iets te vertellen over de verplichte aanplant van nieuwe bomen. Het ligt in de bedoeling van de VGO om 35 of meer bomen te kappen, en de door de gemeente verleende kapvergunning stelt als voorwaarde een herplant van 15 bomen vóór 1 april 2011. In april heb ik de heer Veelenturf, een van de twee groencommissarissen van de VGO, gevraagd naar de invulling van die voorwaarde. Hij weigerde openheid van zaken te geven met als argument dat hij bang was dat ik zijn woorden zou verdraaien. Het is me nog steeds een raadsel hoe je een lijstje met aan te planten boomsoorten kunt verdraaien, maar Veelenturf houdt daar dus rekening mee. Hij verwees mij naar de gemeente, maar ook zij zweeg over deze kwestie.

Enkele bezoekers kregen van een van de rondleiders te horen dat er nooit van te voren over herplant een beslissing wordt genomen, maar dat er al kappende gekeken wordt wat er mogelijk is. Dat is echter aantoonbaar onjuist en ook strijdig met wat een andere ambtenaar in een eerder stadium beweerde, namelijk dat Veelenturf nog voor de kap een beslissing zou nemen over wat er aan nieuwe bomen aangeplant zal gaan worden. Het blijft een merkwaardige zaak dat daarover nog steeds geen duidelijkheid wordt gegeven.  Zolang dit onderdeel van de plannen onbekend terrein blijft is het niet mogelijk om een goed oordeel te vellen over de herinrichting als geheel. Hoe lang moeten bezoekers, omwonenden en politici nog wachten op openheid op dit punt?

Rhodondendrons

Een van de dingen waarover nogal wat mensen zich kwaad hebben gemaakt is de kap van tientallen rhododendrons in 2009, waardoor veel van de intimiteit van het kerkhof verloren is gegaan. Er zullen nog meer rhodo’s verdwijnen, maar omdat sommige nu nog bloeien is besloten om nog even te wachten met de kap. De aannemer zal in de tweede helft van augustus weer beginnen. Dat is fijn voor jonge vogels die nu nog in alle rust rondfladderen in afwachting van een nieuw door hun ouders uitgereikt hapje. Er huizen jonge roodborsten en winterkoninkjes, en onlangs is bij een van de buren een nest zwartkoppen uitgevlogen. Jonge vogels en kettingzagen vormen geen gelukkige combinatie en het is mooi dat de gemeente pas op de plaats maakt.

Niet alle rhododendrons gaan weg. Hier en daar zullen ze blijven staan als ze in het plan passen. De rest gaat weg, maar er komen nieuwe voor in de plaats. Waarom worden ze dan gekapt? Als rhodo’s te oud worden bestaat de kans dat ze omvallen, liet een ambtenaar mij weten. Als je ze terugzet als ze al een meter of drie hoog zijn, dan duurt het lang voor ze weer uitlopen. Het is dan beter om nieuwe te planten, je hebt dan sneller resultaat.

Snel resultaat past echt in deze jachtige tijd, en gezien vanuit het perspectief van de VGO is het ook nodig, want in 2012 bestaat de vereniging 100 jaar, en dan wil men wat kunnen laten zien. Oude rhodo’s kunnen heel goed worden teruggezet, zoals iedereen weet die bekend is met bijvoorbeeld de Rhododendronlaan bij Oldenzaal. Het is wel zo dat ze daarna de eerste jaren niet bloeien, dus dat gaat in 2012 zeker niet lukken. Er staan nog steeds hele oude rhodo’s met aan de voet een diameter van wel 15-20 cm en een hoogte van een meter of vier. Ze staan rechts van het pad dat naar de moestuin leidt. Die oudjes vallen echt niet zomaar om. Wie de moeite neemt om de stammen te bekijken ziet dat ze er gezond uit zien. Ze worden wel elk jaar hoger en breder en dat kan op een gegeven moment een probleem worden. Terugzetten kan, maar dan moet het wel goed gebeuren: een halve tot een hele meter stam moet blijven staan. Voor de rest is geduld nodig. Helaas is dat niet op voorraad.

Een open aanzicht

Het besluit van de gemeente om de begraafplaats op te knappen en de toegankelijkheid te vergroten werd verbonden met het voornemen om het toezicht te verbeteren en uit te breiden. Niet alleen bij de gemeente was men zich bewust van de risico’s van een tweede toegang. Op 23-2-2008 uitten 2 bestuurders van de VGO hun zorgen over ‘het plan van de gemeente om de achterzijde van de begraafplaats open te gooien’. Zij voelden daar niets voor, want vanaf dat moment is er geen controle meer te houden op de begraafplaats. Als de extra ingang er komt en het kerkhof wordt een soort stadspark, dan nemen de risico’s van beschadigingen en vandalisme flink toe, vreesden de heren Van Rooij en Schwartasek.

Het toezicht op het kerkhof kun je op 2 manieren verbeteren: je laat er iemand regelmatig patrouilleren of je zet in op het vergroten van de sociale controle. Dat laatste is het goedkoopste. Daarvoor zijn maatregelen nodig om het zicht van buitenaf op het kerkhof te verbeteren. Zoals de situatie tot nu toe is, belemmeren veel bomen en heesters een goed zicht op wat er op het kerkhof gebeurt. Vanuit de Bornsestraat is alleen zicht op het kerkhof vanuit het poortgebouw en vanuit Wessex alleen via de doorgaans afgesloten dienstingang aan de achterzijde. Het omvangrijke kapplan maakt het mogelijk om vanuit meerdere richtingen tot diep in het hart van het kerkhof te kijken: vanuit de Bornsestraat, Wessex, het appartementengebouw Paladijn en vanaf het groene eiland. Voorbijgangers en omwonenden kunnen zo als onbezoldigde parkwachters een oogje in het zeil houden. Probleem opgelost?

In het midden de blauwgrijze atlasceder die moet wijken voor een open aanzicht.

Omzien in verwondering

Vorige maand is er door de VGO twee keer voorlichting gegeven over de herinrichtingsplannen voor het kerkhof: op 19 en 30 mei. Veel bezoekers hebben zich op deze dagen kritisch uitgelaten over de gang van zaken en vrezen dat het kerkhof veranderd zal worden in een parkje van dertien in een dozijn. Waarom zou je van een oeroud kerkhof een park willen maken?

De berichtgeving in TC Tubantia van enkele jaren geleden werkt verhelderend. Op 20 juni 2007 bracht de krant naar buiten dat Woongroep Twente 5 appartementengebouwen gaat bouwen in het gat langs de Bornsestraat, waaronder een tegen het kerkhof aangedrukte woontoren. “De invulling van het 'groen' in het gebied is op dit moment nog onderwerp van gesprek. Ideeën daarover hebben ze bij de Woongroep Twente overigens genoeg. Als het aan de ontwikkelaars van de corporatie ligt krijgt de oude begraafplaats aan de Bornsestraat straks een soort parkachtige inrichting, waar bewoners van de complexen kunnen vertoeven.”

De Vereniging Bewoners Belangen Weidedorp/Thiemsland kwam onmiddellijk in spoedberaad bijeen. In de krant van 22 juni 2007 wees de vereniging er op dat bij de bouwplannen zoals die door de Woongroep Twente zijn gepresenteerd een 'oneigenlijke uitruil van groen' wordt voorgesteld. “Bij hoogbouw hoort een bepaalde hoeveelheid groen te worden gerealiseerd”, aldus de vereniging. “Dat is volgens het bestuur van de BBW/T iets anders dan een groen rijksmonument, nota bene buiten het plangebied, bestempelen als openbaar groen bij de hoogbouw.” In de ogen van de bewonersvereniging moet de gemeente ervoor zorgen dat iets dergelijks niet gebeurt en zelf de regie nemen.

De gemeente kwam 19 februari 2008 in actie. Onder de noemer van duurzaam beheer werd in de commissie fysiek besloten om de begraafplaats op te knappen en een verbinding te maken via een brug over de gracht naar Thiemsland, zodat het kerkhof meer bezoekers trekt en meer mensen deze plek leren waarderen. Het kerkhof moet niet gezien worden als een park, zei toenmalig wethouder Weber erbij. Heeft de gemeente met deze stap Woongroep Twente op haar wenken bediend?

The English way

Als het gaat om de herinrichting van een oud kerkhof dan kan een kijkje over de grenzen heel verhelderend zijn. Ik bracht enkele weken door op het platteland van Zuid Engeland, waar in veel dorpjes nog een laat middeleeuwse kerk staat met er om heen een kerkhof vol scheefgezakte zerken uit voorbije eeuwen. Op het kerkhof van Stoughton plant men niets aan, men laat er de natuur het werk opknappen. Het hele kerkhof ziet groen, zelfs de paden langs de graven. Tussen de graven fleuren wilde bloemen alles op met tinten geel, blauw en wit. Wat een rijkdom aan soorten en wat ruikt het er lekker! En daar hoeft niemand iets voor te doen: de natuur verspreidt haar harmonieuze schoonheid gratis en voor niets. Geen verbeterplan noch een dikke zak geld was nodig om van dit kerkhof een fantastische plek te maken. Natuurlijk wordt er wel onderhoud gepleegd. Een groepje mensen van deze kleine parochie houdt de paden open door af en toe te maaien. Dat is ongeveer alles wat ze doen. Rust, harmonie, schoonheid, het is zo simpel. Je hoeft je alleen open te stellen voor wat de natuur biedt. 

Vragen, vragen, vragen

Gisteravond was er politiek café in café Het Uurwerk, waar Radio Hengelo uitzond over o.a. de bomenkap op het kerkhof. Opmerkelijk was dat zowel VGO als gemeente spraken over de kap van 38 bomen. Heel merkwaardig was ook dat de vertegenwoordiger van de VGO over de kap van rododendrons liet weten dat men zich had afgevraagd of je 60-80 jaar oude heesters nog wel een keer moet terugzetten. Dat suggereert betrokkenheid bij de kap ervan. Of daar een ja of nee uit voortgekomen is werd niet helemaal duidelijk, maar een feit is dat vorig jaar tientallen rododendrons definitief verdwenen zijn. Het bestuur van de VGO had vorige maand juist laten weten dat de VGO geen enkel aandeel heeft gehad in het kappen van deze heesters. Wat moet je nu geloven?

Er blijven veel vragen open die morgenmiddag op de inloopbijeenkomst wellicht opgehelderd worden. Hoeveel bomen worden er nu eigenlijk gekapt? Welke boomsoorten komen daarvoor in de plaats en waar komen ze te staan? Waarom werden deze details geheim gehouden? Waarom is een scheve boomkroon, zoals bij de magnolia, niet meer acceptabel? De hulst links bij het poortgebouw moet weg, want hij zou in de knel komen door de linden, maar is dat wel zo? Twee cypressen links van het hoofdpad moeten weg, want ze zouden de graven ondermijnen: waar is dat aan te zien? Lezers van dit blog weten dat er bij veel zaken vraagtekens gezet kunnen worden. De zorgvuldigheid in de omgang met deze historische locatie lijkt op een hoger plan te moeten worden gebracht.

Extra kap op het kerkhofje

Vorig jaar heeft de gemeente voor 35 bomen een kapvergunning afgegeven, maar het verwarrende was dat op de bij de kapvergunning behorende plattegrond er 37 ingetekend waren. Het ging om een gezonde berk van bijna een halve meter dik langs de moestuin en om een lijsterbes van matige kwaliteit aan de noordrand. Op de zitting van de bezwaarschriftencommissie in februari stelde de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud dat deze twee bomen op de plattegrond verkeerd ingetekend en daarom eruit gehaald waren. Wat bleek nadien: deze 2 bomen staan op de plattegrond precies daar waar ze ook in werkelijkheid staan! Blijkbaar is er iets anders aan de hand, want 3 of 4 andere bomen staan wel verkeerd ingetekend, en de redenering van de VGO volgend zouden die 4 niet gekapt moeten. Toch gaan ze voor de bijl. Om de verwarring nog groter te maken heeft de gemeente onlangs in een brief aan alle ondertekenaars van de petitie tegen de kap geschreven dat het om 37 bomen gaat, en ook in Typisch Hengelo schreef zij gewoon over de kap van 37 bomen.

De begraafplaats is gedeeld eigendom van gemeente en VGO. Het grootste deel, nl. dat waar alle graven op liggen, is in handen van de gemeente, terwijl het poortgebouw en een strook grond aan de noord- en westkant in bezit is van de VGO. Dat betekend dat er ook twee kapregimes zijn. De gemeente moet een kapvergunning aanvragen voor alles wat dikker is dan 20 cm, terwijl voor de VGO als particuliere eigenaar een grens geldt van 30 cm. Daaronder kan alles vergunningvrij gekapt worden. Op de grond van de VGO staan 8 bomen in dikte tussen 20 en 30 cm, die evengoed in stilte kunnen verdwijnen: een getopte hulst en e 2 oude hoogstamfruitbomen aan de noordrand, 2 taxussen links en rechts van de achteringang, en nog 3 andere coniferen aan de westrand. Ik heb de ambtenaar die van deze zaak op de hoogte is in april gevraagd welke bomen buiten de kapvergunning om gekapt gaan worden, maar die vraag is onbeantwoord gebleven. Als ook deze 8 bomen gekapt worden, dan zitten we al op 45, en dan gaat het om ruim 40% van de aanwezige bomen dikker dan 20 cm. Blijft het daar ook bij? In de raadsvergadering van 11 maart 2008 werd besloten om het bomenbestand op het kerkhof gefaseerd te vernieuwen. Als het in de eerste fase om 37 tot 45 bomen gaat, wat volgt er dan daarna?

Ontwikkelingen in Thiemsland

Aan de rand van de vijver zag ik vandaag een stel waterhoentjes met 6 donzige jongen, pas uit het ei. Ze zijn nog pikzwart met alleen een rode snavel en sommigen wapperen heel vertederend met hun  piepkleine vleugeltjes om de ouders aan te moedigen voer in hun bekje te stoppen. Lopen kunnen ze al prima, want waterhoentjes hebben net als kippen hele grote, sterke poten. Ze zijn niet schuw, maar als de jongen nog zo klein zijn moet je niet te dichtbij komen. Wij zijn reuzen voor deze kwetsbare beestjes, die alleen veilig zijn op het water.

De gemeente is van plan om meerdere bomen te planten op het graseiland van het voormalige Huys Hengelo. Dat zal deze plek wel flink verbeteren en daarvoor verdient de gemeente alle waardering. Het zou helemaal mooi zijn als de gemeente zou kiezen voor een vogelvriendelijke aanpak met beplanting die te gemoet komt aan de behoeften van vogels. Besdragende inlandse heesters en bomen, zoals bv. hulst, meidoorn en lijsterbes, helpen vogels de winter door te komen. Coniferen zorgen in het koude seizoen voor dekking en in het voorjaar voor nestgelegenheid. Vogels brengen leven in de brouwerij en veel mensen waarderen hun aanwezigheid. Aansluiten bij de rijkdom die er al is zou van wijsheid getuigen. Door beplanting van het groene eiland kan een mooie overgang ontstaan van de bomenrijke oude begraafplaats naar het groene gebied van de Drienerbeek aan de westkant van het Bevrijderslaantje. Er ontstaat dan meer eenheid in de groenstructuur van Thiemsland.

Een symbiose van leven en dood

Vorige week ontvingen alle ondertekenaars van de petitie voor het behoud van bomen op de oude begraafplaats in Hengelo een brief van de gemeente met daarin de uitnodiging voor een inloopbijeenkomst op locatie op 19 mei, waarbij de gemeente en de VGO uitleg zullen geven over de plannen die zij hebben met het kerkhof.

Zoals ik in mijn vorige artikel schreef is men in Deventer bereid om rekening te houden met de historisch gegroeide landschappelijke situatie. Men erkent dat het leven, dat wil zeggen de aanwezige bomen, de graftekens vervormt en overwoekert, en dat daaruit een waardevolle symbiose ontstaat met de dood, waarnaar de graftekens verwijzen. De dood hoort nu eenmaal bij het leven, en een kerkhof waar dat ook zichtbaar is door het verval van graftekens en de aanwezigheid van oud en grillig gevormd geboomte heeft een andere gevoelswaarde dan een kerkhof dat keurig aangeharkt is en beplant met normbomen die zo uit de catalogus van de kweker lijken te zijn overgesprongen.

Ook op onze oude begraafplaats is een fraaie symbiose ontstaan tussen de dood en het leven. Sommige grafstenen zijn een beetje scheefgezakt en andere zijn gebarsten onder invloed van worteldruk van de lindebomen. Veel van de aanwezige bomen groeien maar een beetje raak, afhankelijk van de hoeveelheid licht dat hen bereikt. Ze zijn daardoor scheef gegroeid, hebben zich onevenwichtig ontwikkeld of zijn door weersinvloeden hun top kwijtgeraakt. Zo gaat dat in het leven; bij mensen is het al niet anders. De VGO en de gemeente willen echter terug naar de ‘oorspronkelijke situatie’. Voordat onze voorouders 6000 jaar geleden op landbouw over gingen was de oorspronkelijke situatie op het kerkhof, in Hengelo en in de verre omtrek bos, bos en nog eens bos. De huidige situatie op het kerkhof komt daar al weer aardig in de buurt met op ¾ hectare 105 bomen die dikker zijn dan 20 cm. Wie terug wil naar de oorspronkelijke situatie zou niet ontevreden moeten zijn. Helaas leven er andere ideeën en wil men terug naar de vooroorlogse situatie met een formele inrichting: strak, netjes en vrij van bomen met een vlekje. Een scherper contrast met de bestaande situatie is nauwelijks denkbaar…

Een kijkje elders

‘Dan doen ze het hier in Hengelo net andersom als in Deventer’, zei een oude mevrouw toen ze eind maart haar handtekening zette tegen de bomenkap. ‘Daar laten ze de oude begraafplaats over aan de natuur.’ Een paar dagen geleden nam ik een kijkje.

De oude Deventer begraafplaats dateert van 1831 en ligt net als die in Hengelo een beetje aan de rand van het centrum, om precies te zijn aan de Diepenveenseweg vlak achter het station. Door een smeedijzeren hek met links en rechts een beheerdershuis kom je er binnen. Je kunt er lekker dwalen, want het is een veel uitgestrekter kerkhof dat voor een groot deel uit bos bestaat. Dat maakt het bijzonder, want waar vind je nu een bos midden in de stad? Het bos is spontaan ontstaan na de sluiting van het kerkhof voor overledenen in 1918, op een gedeelte waar nog maar weinig graven stonden. Net als in de Hengelose situatie is er decennialang weinig onderhoud gepleegd en inmiddels staat er een volwassen gemengd bos. Wat opvalt is dat er minder bloeiende bomen staan dan bij ons in Hengelo, maar daar staat weer tegenover dat er veel wilde bloemen bloeien.

Het onderhoud is in handen van Stichting Natuur Anders en wordt zo uitgevoerd dat volop rekening wordt gehouden met de natuurwaarden op deze plek. Op de website van de Stichting Oude Begraafplaatsen Deventer, de organisatie die verantwoordelijk is voor het beheer, wordt trots melding gemaakt van de uitgebreide wilde flora en fauna (o.a. vier soorten vleermuizen en meer dan 20 soorten vogels) op het kerkhof. Ook voor dit kerkhof zijn er restauratieplannen, maar de SOBD wil daarbij rekening houden met de gegroeide landschappelijke situatie. ‘Doordat veel graven in de loop der jaren zijn aangetast, is er een fraaie symbiose ontstaan tussen de dood, waar de graven en graftekens naar verwijzen, en het leven dat de graftekens heeft vervormd, overwoekerd of juist beschermd.’

Langs de lindelaan

‘Wees stil mijn hart, deze grote bomen zijn gebeden’, dichtte de Indiase dichter Tagore. Een eeuw oud is voor een linde nog niet echt oud, maar toch zijn de 33 krimlinden langs de lanen op het kerkhof imposante bomen van een meter of 20 hoog. Deze soort linde wordt ook wel treurlinde genoemd vanwege de afhangende takken. Er zijn nog maar weinig plekken in ons land met een intacte laan met zulke oude maar nog steeds vitale krimlinden. Je zou dus mogen verwachten dat er zorgvuldig mee omgesprongen wordt, te meer omdat deze lindebomen worden gezien als de kern van de hele groenstructuur op het kerkhof. Andere bomen, zoals 3 wilgen en een amberboom, moeten ervoor wijken, omdat ze de linden zouden bedreigen.

Wie niet alleen naar de prachtige boomkronen kijkt maar ook naar omlaag ziet op meerdere plaatsen beschadigingen aan de voet van deze lindebomen. Bij de ingang van het kerkhof is het meteen al raak: de eerste twee linden zijn aan de voet ingezaagd. Dat gebeurde medio jaren 90 om de smalle lindelaan toegankelijk te maken voor de auto’s van een firma die het groenonderhoud uitvoerde. Verderop in de laan zijn bij nog eens 6-8 lindebomen beschadigingen te zien die ontstaan zijn door het aan het groenonderhoud gerelateerde autoverkeer, of door het verkeer dat verband houdt met de herinrichting van de begraafplaats. Blijkbaar is het moeilijk om het onderhoud schadevrij uit te voeren. Een graafmachine is al eens langs geweest en het schijnt dat een bulldozer ingezet gaat worden om bosjes op te ruimen. En dan volgt in de herfst nog de bomenkap. Ook het hoge onderhoudsniveau waarvoor gekozen is zal meer voertuigbewegingen genereren met telkens weer de kans op beschadigingen. Elke beschadiging van de stam vormt een risico op aantasting door insecten en schimmels. Wat zijn op de lange termijn de consequenties voor deze lindebomen?

Oude en nieuwe beschadigingen aan de voet van drie lindebomen. De nieuwe beschadigingen hebben een oranjebruine tint en zijn ontstaan tijdens het verwijderen van het blad in november 2009.

Acht esdoorns

Van de tien esdoorns op het kerkhof moeten er volgens de VGO acht verdwijnen. Het gaat om vier inlandse gewone esdoorns aan de westrand en alle drie vederesdoorns achter op het kerkhof, plus een vierde in de buurt van het poortgebouw.

De gewone esdoorns staan nog steeds in bloei en in het begin staken de geelgroene bloemen en jonge handvormige bladeren prachtig af tegen de helder blauwe lucht. Het is jammer dat deze kleine, maar mooie bloemen hier zo hoog zitten dat je ze niet kunt bewonderen. Ze bevatten veel nectar en trekken daardoor veel bijen aan. Voor de kap van de gewone esdoorns wordt hetzelfde argument in stelling gebracht als bij de fijnspar: het is natuurlijke opslag die in de knel komt door andere bomen. Wie omhoog kijkt, zoals op de foto, ziet gezonde bomen in een bosrandsituatie. Deze esdoorns ontwikkelen zich in de richting van het licht, dus weg van de linde boven in beeld. Dat betekent een onevenwichtige kroon, en dat is strijdig met de nieuwe onderhoudsprincipes. Gewone esdoorns zijn snelle groeiers die onder goede omstandigheden 30 meter hoog en 200 jaar oud kunnen worden. De vier waar het om gaat zijn 30-45 cm dik en zijn inmiddels al zo hoog opgegroeid dat verstikking door de linden onwaarschijnlijk is, behalve wellicht de tweede in de rij die er mager uit ziet en wat dood hout heeft.

Vederesdoorns hebben geen handvormige bladeren zoals gewone esdoorns, maar 3-5 kleine blaadjes vormen een samengesteld blad. Het zijn veel subtielere bomen dan de gewone esdoorn en ze worden met een maximale hoogte van 12-15 meter ook lang niet zo groot. Ze zijn niet inheems en worden ook wel Californische esdoorn genoemd naar de oorspronkelijke plaats van herkomst. Net als hulstbomen zijn ze tweehuizig: er zijn mannelijke en vrouwelijke bomen.

De vier waar het om gaat wordt verweten dat ze slecht ontwikkeld zijn. Van ziekte of verval is niets te zien en waarschijnlijk bedoelt men dat de kroon onevenwichtig is, of de stam is krom, of er zit een knobbel in, zoals bij de esdoorn op de foto te zien is.

De atlasceder

Op het achterste deel van het kerkhof staat een atlasceder van ruim een halve meter dik. Hij is in ongenade gevallen, want men vindt hem te blauwig en deze exoot wordt, zo liet de VGO weten, ook nog eens 40 meter hoog. Daardoor zouden de aanpalende lindebomen in de verdrukking komen en dat is niet de bedoeling. Atlasceders komen oorspronkelijk uit de bergen van Noord Afrika, waar ze tussen de 1000 en 1500 meter hoogte groeien. Daar worden ze inderdaad wel 40 meter hoog, maar in ons klimaat wordt het eerder iets tussen de 20 en 35 meter. Deze boom is nu meer dan 15 meter hoog, terwijl de linden ernaast een meter of 20 zijn. Zoals de foto laat zien heeft de ceder zich niet evenwichtig ontwikkeld vanwege de lindebomen. Onder het nieuwe onderhoudsregime is dat bepaald een minpunt. Atlasceders kunnen meer dan 1000 jaar oud en ruim twee meter dik worden. Als ze ouder worden verliezen ze de voor hun jeugd kenmerkende regelmatige piramidevorm. De top raakt afgeplat en de boom wordt dan wat ronder en onregelmatiger van vorm. Deze ceder is voor iemand bijzonder, want regelmatig staan er verse bloemen in een vaas aan de voet.

Vliegende bloemen

Op de oude begraafplaats is het voorjaar altijd overweldigend. De afwisseling van vormen, tere groentinten en geurige bloesems brengen je gemakkelijk in een opgewekte stemming. Toch zijn sommige mensen na een bezoek teleur gesteld. Zo hoorde ik van iemand die vond dat er zo weinig bloemen waren. Misschien kwam hij te vroeg in het seizoen, of keek hij vooral naar de grond. Wellicht had hij iets heel anders in zijn hoofd. In het voorjaar zijn er op de oude begraafplaats duizenden bloemen, alleen zitten die in hoofdzaak aan de bomen en heesters. Momenteel bloeien rodondendrons, de twee sierappels, een enkele late magnolia en ook een prachtige oude appelboom. De bloei van de esdoorns loopt weliswaar op zijn eind en de geelgroene bloempjes vallen omlaag uit de boomtoppen, maar daar staat tegenover dat het niet lang zal duren of de knoppen van de hulstbomen gaan zich ontvouwen.

Tussen al dat moois fladderen vliegende bloemen: vlinders als oranjetipje, koolwitje, dagpauwoog, boomblauwtje en bont zandoogje. Deze laatste vlinder houdt van plekken met afwisseling van licht en schaduw, zoals bosranden. De gevlekte vleugeltekening biedt juist daar een prima camouflage en het is dan ook niet verwonderlijk dat hij zich hier op het kerkhofje thuis voelt. Hoe afwisselender de begroeiing is, hoe meer soorten zich hier laten zien.

Havana

Gisteravond was de uitsmijter van het oude college en werd onder grote publieke belangstelling het nieuwe geïnstalleerd, dat gedragen wordt door twee centrumpartijen D’66 en Burgerbelangen, met op de linkervleugel PvdA, SP en Groen Links. De laatste twee hebben in het verleden kritische vragen gesteld in de raadscommissie fysiek en in de gemeenteraad over de kap van bomen op de oude begraafplaats. Het CDA, dat 20 jaar lang ononderbroken in het centrum van de macht zat, reageerde begrijpelijkerwijs erg teleurgesteld op de gang van zaken, getuige de opmerking van haar fractievoorzitter Wibout Dragt, die stelde dat niemand blij is met het nieuwe ‘Havana aan het Twentekanaal’.

In het echte Havana is de invloed van burgers op het beleid nog steeds miniem, terwijl de nieuwe coalitie juist de burgers meer mogelijkheden wil geven om mee te praten en mee te beslissen. Men wil naar een open en coöperatieve bestuursstijl en als dat lukt, is dat een breuk met het verleden, waarin al te vaak voorstellen werden dichtgetimmerd en er nogal eens slecht gecommuniceerd werd met burgers. Het ‘verbeterplan’ voor het kerkhofje is daar een treffend voorbeeld van. Het plan is gemaakt door bestuurders van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud in samenspraak met enkele ambtenaren. Donateurs van de vereniging zijn kwaad dat ze geen enkele inbreng hebben gehad. De buurt is niet geïnformeerd. Het feit dat er eind maart in rap tempo 372 handtekeningen tegen de kap zijn verzameld geeft wel aan dat men er niet erg blij mee is. Informatie over de herplant blijft tot nu toe uit.

Het zou mooi zijn als bij dit soort grote ingrepen de gebruikers en omwonenden de mogelijkheid krijgen hun visie te geven voordat alles definitief beslist is. De vraag is of het voor het kerkhofje nog iets uit maakt, want het oude college heeft in maart het advies van de bezwaarschriftencommissie overgenomen om de ingediende bezwaarschriften niet ontvankelijk te verklaren. Daarmee is de kapvergunning helaas definitief geworden. Maar misschien ziet iemand nog ergens een gaatje…