Biodiversiteit en de oude begraafplaats

Op de oude begraafplaats aan de Bornsestraat is decennialang op een bescheiden manier onderhoud gepleegd. De natuur heeft zodoende veel ruimte gekregen, waardoor er vlakbij het centrum van onze stad een bijzonder gebied is ontstaan dat veel weg heeft van een gevarieerd bos met talloze soorten bomen en heesters en een afwisseling in jong en oud, hoog en laag, open en gesloten, licht en donker, en zelfs levend en dood hout. Naast 105 oudere bomen met een diameter van meer dan 20 cm staan er in deze groene long van minder dan een hectare nog tientallen jongere exemplaren. Inclusief heesters gaat het bij elkaar om circa 60 soorten. Het varieert van bijzondere exoten zoals atlasceder, japanse notenboom, levensboom en een tiental opvallende magnolia’s, tot echte inheemse soorten als hulst, taxus, zomerlinde, zomereik, beuk, berk en gewone esdoorn. Heesters als vlier, krentenboom, klimop en hazelaar zijn samen met de inheemse bomen van belang voor allerlei vogels, die dankbaar gebruik maken van de vele mogelijkheden om eten te zoeken. De kleine zaden van de berken zijn in trek bij zaadeters als kool- en pimpelmees. De pluizige zaden van de drie wilgen zijn niet geliefd bij vogels, maar daar staat weer tegenover dat wilgen interessant zijn voor insecteneters als de zwartkop, omdat ze veel soorten insecten kunnen herbergen. Hulstbessen zijn ideale winterkost voor merels, lijsters en kramsvogels. Geen wonder dat veel vogelsoorten het kerkhof weten te vinden. Naast de genoemde gaat het in elk geval om roodborst, winterkoninkje, fitis, vink, huismus, heggemus, boomkruiper, ekster, vlaamse gaai, kauw, zwarte kraai, houtduif en bonte specht, terwijl ook groene specht, boompieper, wilde eend, aalscholver en ijsvogel wel eens gesignaleerd zijn. Ook wordt het kerkhof bezocht door egels, die op zoek zijn naar insecten, wormen en slakken, en door 5-6 sierlijke eekhoorns, die uit zijn op eikels, beuke- en hazelnoten, en de denneappels van de twee fijnsparren. In de avondschemering vliegen er tussen de bomen talloze vleermuizen, die zich tegoed doen aan nachtvlinders en andere vliegende insecten. Zo veel rijkdom op zo’n klein stukje grond: een waardevolle plek die bescherming verdient!

Grote Weerschijnvlinder

Deze schitterende Grote Weerschijnvlinder dook vorige maand op bij een midden steentijd opgravinglocatie langs de Sleutelweg aan de oostelijke stadsrand van Enschede. De kleur van de vleugels varieert onder invloed van de lichtval van bruin tot paarsblauw. Je krijgt hem maar zelden te zien, want hij leeft een groot deel van z’n leven hoog in de boomtoppen. Deze vlinder bezoekt zelden bloemen, maar neemt daarentegen mineralen op uit de grond. Ook komt hij af op zweetlucht. De Grote Weerschijnvlinder is in ons land zeer zeldzaam en wordt ernstig bedreigd.

Het jaar 2010 is uitgeroepen tot het internationale jaar van de biodiversiteit. De rijkdom aan levensvormen neemt wereldwijd gestaag af en ruim 3000 soorten planten en dieren staan op uitsterven. De afname van biodiversiteit ten gevolge van menselijke activiteiten ligt naar schatting een factor 1000 hoger dan de natuurlijke ontwikkeling. De oerwouden en de zeeën, beide schatkamers van de natuur, worden in hoog tempo respectievelijk gekapt en leeggevist. Als dat niet verandert, dan zal dat grote gevolgen hebben voor de levenskwaliteit van onze kinderen en kleinkinderen. We blijven afhankelijk van de natuur en haar rijkdommen, ook in onze technologisch ver doorontwikkelde maatschappij.

Ook in ons land is de biodiversiteit in de loop van de vorige eeuw sterk afgenomen als gevolg van ruilverkaveling en intensivering van de landbouw, staduitbreiding en verkeerstoename. Intensieve landbouwgebieden zijn voor veel wilde dieren nagenoeg onleefbaar geworden, omdat ze in de eentonige maïsakkers en raaigraslanden nauwelijks nog iets te eten vinden. In toenemende mate zoeken ze hun heil in de stad, waar het een paar graden warmer is, er een grote verscheidenheid aan leefmilieus bestaat en er bovendien niet gejaagd mag worden. Hoewel steden tegenwoordig soortenrijker zijn dan intensief gebruikte landbouwgebieden, zijn er ook daar ontwikkelingen gaande die de soortenrijkdom bedreigen. De helft van de broedvogels in steden neemt in aantal af. Nestplaatsen voor gierzwaluwen verdwijnen in hoog tempo, en een eens algemene broedvogel als de huismus staat inmiddels op de rode lijst van bedreigde soorten. Binnenstedelijk groen staat onder druk door o.a. de groeiende verstening van stadtuinen, door bouwprojecten en wegenaanleg. Als gevolg van deze veranderingen in de stad zijn er steeds minder zaden en insecten te vinden, waardoor vogels moeite hebben om zelf in leven te blijven en jongen groot te brengen.

“Dien elkaar door liefde”

Deze spreuk tooit het beeld dat Piet Hamer in 1977 maakte van Frederika ter Horst, uitkijkend over de lindelaan op de oude begraafplaats. Het is dit jaar precies een eeuw geleden dat zij uit bezorgdheid over de ontwikkelingen rond dit kerkhof het initiatief nam om enkele invloedrijke mensen bij elkaar te roepen. Er was een nieuwe begraafplaats aan de Oldenzaalsestraat ontstaan, terwijl het oude kerkhof er verwaarloosd bij lag. De door de gemeente aangestelde doodgraver kon het onderhoudswerk niet aan. Brandnetels dreigden alles te overwoekeren. Ook hing sluiting en ontruiming op termijn in de lucht.

Met dit initiatief stond deze eigenzinnige en artistieke vrouw, die graag een jongen was geweest om naar de kunstacademie te kunnen gaan, aan de wieg van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud (VGO). Op 19 januari 1912 werd deze voor die tijd unieke vereniging opgericht. Het doel van de vereniging was zorg te dragen dat de eigen graven op de oude begraafplaats onaangeroerd zouden worden gelaten. Dat trachtte men te bereiken door de graven goed te onderhouden. Binnen een jaar waren er al bijna 400 leden en beschikte de nieuwbakken vereniging over een flink startkapitaal van f 6500. In 1915 werd het totale onderhoud van de begraafplaats door de gemeente aan de VGO overgedragen, waarbij de lasten voor rekening van de vereniging kwamen. Frederika ter Horst, een enthousiast tuinierster, zorgde voor nieuwe aanplant. Ze was erg verknocht aan het kerkhof en liet bij haar overlijden op17 augustus 1938 haar volledige vermogen na aan de VGO.

Nadat de begraafplaats in 1950 voor begraven gesloten was verklaard dreigde per 1980 ontruiming. Voordat het zover was deed het verenigingsbestuur echter een succesvolle poging om de begraafplaats op de monumentenlijst te krijgen. Dat lukte in 1970. Zeven jaar later werd met de gemeente overeen gekomen dat de gemeente de volledige kosten van het groenonderhoud zou dragen. Het onderhoud van graven en hekken bleef voor rekening van de VGO.

Honderd jaar na het initiatief van Frederika ter Horst is er opnieuw onrust over ontwikkelingen rond de oude begraafplaats. Dit keer gaat het niet om een gebrek, maar om een te verwachten overmaat aan onderhoud. Veel van de schoonheid van deze plek, die zich geleidelijk aan in een proces van decennia heeft kunnen ontwikkelen, dreigt gedachteloos weggepoetst te worden. De VGO heeft de plannen voor een radicale herinrichting gesmeed, terwijl het er niet op lijkt dat daarbij voldoende zorgvuldigheid in acht is genomen. De gemeente draait voor de kosten op en is verantwoordelijk voor de uitvoering. Is dit particulier initiatief anno 2010?

Onder vuur

‘Hier geldt noch tijd noch duur’, kopte de Tubantia gisteren boven een artikel over de recreatieve waarde van de oude begraafplaats. Was het maar waar! De tijd loopt spoedig af voor een deel van het historische groen op deze bijzondere plek. Nog een week of tien, dan gaat de zaag in een veertigtal oudere bomen. Dat is tenminste de bedoeling van het op nostalgie berustende verbeterplan van de VGO. Formeel aangelegd was het ver terug in de vorige eeuw, en zo zal het opnieuw zijn.

Het is al weer 3 weken geleden dat Radio Hengelo de laatste Onder Vuur van het afgelopen seizoen uitgezond. Dat was op de avond van de storm. Een van de items was de oude begraafplaats en de aanleiding was dat de monumentencommissie van de gemeente zich gepasseerd had gevoeld. De herinrichtingsplannen waren niet aan haar voorgelegd, terwijl er wel een monumentenvergunning nodig was. Achter de tafel zaten de nieuwe voorzitter van de commissie, dhr. De Gruil, en verder Gezinus Knegt van Pro Hengelo en wethouder Janneke Oude Alink. De herinrichting ontlokte weer kritiek bij enkele insprekers en dhr. Hamer riep de wethouder op om de uitvoering van de plannen stil te leggen. Dat is inmiddels gebeurd. In juni liet de gemeente nog weten dat half augustus de werkzaamheden hervat zouden worden, maar dat is uitgesteld tot na 25 augustus. Die dag staat er een gesprek op de rol tussen wethouder Oude Alink, dhr. Bert Roos, die naast de begraafplaats woont, en ik. Op het zogenaamde verbeterplan van de VGO valt het nodige af te dingen en er zijn steeds meer signalen dat er slordig is gewerkt. Wij streven ernaar dat het plan in elk geval op onderdelen bijgesteld wordt, zodat een aantal gezonde en waardevolle bomen voor de stad behouden blijft. Pro Hengelo heeft onlangs een brief aan B&W geschreven met het voorstel om van de herinrichting een politiek item te maken. Dat is een welkome steun in de rug. Hopelijk sluiten andere politieke partijen zich daarbij aan. Oude bomen kappen is gemakkelijk, maar als het werk gedaan is krijg je ze niet zomaar weer terug…

Een hart voor bomen

Schetsontwerp voor een bomenhart in Thiemsland                  

Honderden stammen zijn te dik voor de versnipperaar, waar alles tot 40 cm diameter in verdwijnt. Wat te doen met alle resterende bomen van de windhoos van 12 juli? Mijn idee is om een groot aantal stammen in verschillende lengtes recht overeind tegen elkaar te zetten in de vorm van een lindeblad. Lindebomen werden van oudsher geassocieerd met liefde en vruchtbaarheid. Het blad is hartvormig en je kunt er een boom in zien.

De opbouw moet zo zijn dat er een geleidelijk niveauverschil ontstaat tussen top en voet. De voet zou iets verzonken moeten worden, zodat het lijkt of het geheel in de grond wegzakt, of er juist uit te voorschijn komt. Dat is ook precies wat er vervolgens zou moeten gebeuren. Langzaam aan zullen de stammen vermolmd raken, de een sneller dan de ander. Ze vormen zo een voedingsbodem voor nieuw leven. Eerst zullen mossen en paddestoelen verschijnen, jaren later planten en nog veel later, waarschijnlijk pas na decennia, heesters en bomen. Het gaat om twee tegengestelde bewegingen. Het verval van de stammen is een beweging richting de aarde, terwijl het ontstaan van nieuw leven een beweging is richting de hemel. Een oefening in geduld.

Het hart is gesitueerd in Thiemsland langs het wandelpad dat in het verlengde van het Heemafstraatje ligt, maar kan natuurlijk op een andere locatie gerealiseerd worden, als er maar plek is voor iets van pakweg 10 bij 15 meter. Staat het eenmaal, dan moet de tijd haar werk kunnen doen. Belangrijk is dat het met rust gelaten wordt, wat wil zeggen dat er geen groenonderhoud wordt gepleegd. De natuur moet er ongestoord haar gang kunnen gaan. Zo zou na verloop van tijd een microreservaat kunnen ontstaan met bijzondere planten- en dierensoorten. Dat is natuurlijk ook afhankelijk van de aantallen mensen die deze plek gaan gebruiken. Het is weliswaar geen speelobject, maar het is wel mogelijk het te betreden.

Mijn ontwerp benadrukt de liefde voor het leven en berust op de gedachte dat leven en dood onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden; het een komt voort uit het ander.

Lees hier Bomenhart in aanbouw, en hier Een hart voor bomen, deel II

Een tweede leven

De zomerstorm van vorige week maandag betekende alleen al in Hengelo het vroegtijdige einde voor ongeveer 500 bomen. De helft waaide om en de andere helft is of wordt gekapt vanwege ernstige beschadiging en de risico’s die dat met zich mee kan brengen. De gemeente wil een gedeelte van deze bomen een tweede leven geven en roept iedereen op die een goed idee heeft voor een herbestemming om dat door te mailen of te bellen (wijkaanpak@hengelo.nl; 074-2459231). Dat kan tot 30 juli. Banken en krukjes liggen voor de hand, maar ook andere ideeën zijn welkom. Ook een kunstwerk is mogelijk. Voorwaarde is wel dat het resultaat geplaatst wordt in de openbare ruimte op een zachte ondergrond, zoals gras.

In de zomer van 2005 maakte ik uit een groot aantal stukken en stukjes hout het werk ‘de kersenboom’ in het voormalige politiebureau aan de Marskant, dat korte tijd later gesloopt is. Ik gebruikte stamdelen, takken en takjes, schors en houtsnippers van gekapte Hengelose bomen van allerlei soorten, die ik in de jaren daarvoor verzameld had. Ik bouwde het op in een van de oude kantoren, waardoor het niet groter kon zijn dan 7 bij 3 meter. Met een deel van de bomen die op 12 juli neer gegaan zijn zou op een dergelijke manier een nieuwe ‘boom’ gemaakt kunnen worden, als een ode aan alle bomen die op deze dag hun einde vonden. Met de hoeveelheid hout die nu voor handen is zou zoiets veel en veel groter uitgevoerd kunnen worden, bv. 30 bij 10 meter. Dan heb je een monument, een plek die herinnert aan deze gedenkwaardige storm die zoveel bomen fataal werd, maar die gelukkig in onze gemeente geen mensenlevens eiste.

Monument

Als een monument ter nagedachtenis aan een gevallen reus staat het restant van de alom bekende oude eik bij de Waarbeekschool aan de Twekkelerweg nog aan de straatrand te wachten op wat komen gaat. De windhoos van 12 juli maakte een einde aan het leven van deze oudste boom van Hengelo. Naar schatting dateert hij van rond 1750. Hij groeide op langs de oude kronkelweg naar Twekkelo, te midden van heidevelden die toebehoorden aan de marke Groot Driene. Bij de verdeling van de marke rond 1850 kwam de grond waarop hij stond in particulier bezit en werd begonnen met het in cultuur brengen van dit eertijds gemeenschappelijke bezit. De gemeente kocht het perceel in 1903 van de familie Groothuis voor f 1,25/m2 om er de Waarbeekschool op te bouwen. Eigenaar Jan Hendrik Groothuis stelde bij de verkoop de voorwaarde dat de gemeente de eik in de voortuin niet zou kappen. De gemeente heeft zich daar gelukkig aan gehouden, ook al werd de boom bij het recht trekken en verbreden van de Twekkelerweg een obstakel van formaat.

Zoals zoveel zeer oude bomen had ook deze eik een holle stam. Het uithollen van de stam is een natuurlijk proces, waarbij het dode kernhout vermolmd raakt. Een holle stam vormt geen gevaar voor een boom, behalve als er een scheur ontstaat, zoals bij deze eik aan de achterkant ooit gebeurd is. In het verleden is al eens de hulp van een boomchirurg ingeroepen, die reparaties aan de stam heeft uitgevoerd. Alle stormen en andere gevaren overleefd, tot op die ene…

De eik bij de Waarbeekschool in betere tijden, © Jozef de Bot                      

Jozef de Bot, de Hengelose kunstenaar die bekendheid geniet door o.a. zijn tekeningen van de stad en haar ontwikkeling, heeft deze monumentale zomereik jaren geleden in een van zijn werken vereeuwigd. Door de inzet van klompenmaker en natuurliefhebber Jan Hendrik Groothuis hebben we nog een eeuw van deze fraaie boom kunnen genieten.

Zomerstorm

Deze honderdjarige eik aan de Drienerparkweg heeft de zomerstorm van 12 juli niet overleefd. In korte tijd richtte een over Hengelo trekkende windhoos een spoor van vernielingen aan. De gevolgen van het noodweer zullen nog lang zichtbaar zijn, want er zijn heel veel bomen omgewaaid of beschadigd. De Grundel is een van de buurten die zwaar is getroffen. Overal, in particuliere tuinen en langs de straten, zijn bomen omver gegaan of zo zwaar beschadigd dat kappen onontkoombaar is. De prachtige Grundellaan mist 5 oude linden. In de Breukersweg werd een monumentale eik omver geblazen die 3 huizen zo ernstig beschadigde, dat de bewoners geëvacueerd moesten worden.

Ook de Enschedesestraat heeft een harde klap gehad en verloor een groot aantal iepen. Tussen de Grundellaan en de Kuypersdijk staan er nu nog maar drie overeind. Wat over blijft is een kale boel. Aan de Bataafse Kamp gingen 3 oude bomen om en kastanjes in het Bernhardplantsoen verloren dikke takken. Ook in Veldwijk gingen prachtige oude linden tegen de vlakte. De verliezen aan bomen zijn bij een hevige zomerstorm vaak groot, omdat alle blad nog aan de takken zit. De luchtweerstand is daardoor veel groter dan in de herfst of winter.

Op de oude begraafplaats ging gelukkig geen enkele boom verloren. Er vielen wat kleinere takken omlaag van de lindebomen langs de lanen en dat was alles. Niet de storm maar de mens is daar de grootste vijand van het groen. Nu Hengelo in één klap een groot aantal fraaie bomen kwijt is geraakt zou dat een reden te meer moeten zijn om zuinig te zijn met wat we nog hebben. Het getuigt niet van wijsheid om tientallen gezonde bomen op te offeren voor een plan dat beoogt om het kerkhof een formeler karakter te geven. Een modegril onder de vlag van duurzaam beheer, veel meer is het niet. We hebben dat groen veel te hard nodig om de stad leefbaar te houden.

Een vrouwelijke boom

Lindebomen hadden lang geleden een religieuze betekenis. Zij werden door Keltische en Germaanse volkeren beschouwd als vrouwelijke bomen en geassocieerd met Freya, godin van de liefde en de vruchtbaarheid, wier naam terug te vinden is in vrijheid, vrijen en vrijdag. Met de productie van duizenden zaadjes per boom zijn linden zeker een toonbeeld van vruchtbaarheid.

Bij de kerstening van ons land werden de kerken vaak gebouwd op plekken waar voordien heidense bijeenkomsten werden gehouden, zoals op de plaats van heilige bomen, meest linden en eiken. Aanvankelijk werden ze gekapt in opdracht van missionarissen om zo de overgang naar het christendom te stimuleren, maar daar kwam men van terug. Het was effectiever om gebruik te maken van deze heidense elementen door een nieuwe kerk naast een heilige linde te bouwen. De linden werden verbonden met de heilige maagd Maria.

Volgens de overlevering heeft ook naast de in 1840 gesloopte kerk op de oude begraafplaats een linde gestaan, die in het midden van de 18e eeuw vanwege ouderdomsgebreken gekapt zou zijn. Waarschijnlijk is deze boom geplant bij de bouw van de kerk in de 14e of 15e eeuw, maar het kan ook zijn dat deze linde dateert van de bouw van een nog oudere kerk. Linden kunnen immers tot 1000 jaar oud worden. In 1901 maakte L.M. Steenbergen aan de hand van verhalen die nog leefden onder de Hengelose bevolking een reconstructieschilderij van het Huys Hengelo en de bijbehorende kerk op de begraafplaats. Daarop is te zien dat er een hoge lindeboom stond vlakbij de kerk op een plek niet ver van waar nu de linde staat die de VGO wil kappen. Zou het niet heel mooi zijn om die linde daar toch te laten staan, als een zichtbare band met het verleden? De nadelige effecten voor de naastliggende magnolia zijn te ondervangen door het opsnoeien van de linde. Lindebomen kunnen zelfs een stevige snoei prima verdragen. Het is spijtig dat de VGO zich zó blind staart op terugkeer naar de situatie tussen de wereldoorlogen dat dit groene erfgoed geen waarde wordt toegekend. Natuurlijke opslag moet van de VGO het veld ruimen, maar is deze boom wel natuurlijke opslag?

Een waterval van bloemen

In tienduizendvoud beginnen de bloemen van de 33 krimlinden op de oude begraafplaats te ontluiken. Lang hebben we moeten wachten, maar nu gaat het snel en ondergaan de donkergroen gebladerde bomen een kleurverandering naar lichtgeel door de aanzwellende bloesempracht. Krimlinden hebben een smalle kroon met takken die steil omlaag duiken tot bijna op de grond, en die volop bezet zijn met bloesems, een ‘waterval’ van kleine maar prachtige bloemen, die zacht en aangenaam geuren. Waar in het voorjaar vooral de magnolia’s de show stelen, trekken nu de bloeiende lindebomen alle aandacht. Het is geen wonder dat deze circa 100 jaar oude bomen een hoge waarde wordt toegekend.

Minder gelukkig is een linde die afgezonderd staat van alle andere, wat links van de monumentale stenen bank. Hier staat een linde. Deze boom is een jaar of 40 oud, maar de VGO wil hem kwijt, want volgens de vereniging gaat het hier om natuurlijke opslag. Iets dat zo maar komt aanwaaien, past niet binnen het concept van de Franse stijl en dient verwijderd te worden. Is dat verstandig?

Dat iets natuurlijke opslag is vind ik geen reden om het weg te vagen, maar ik ben dan ook geen grote liefhebber van de Franse stijl. Ik ga hier aan voorbij en probeer te ontdekken of er nog iets anders een rol zou kunnen spelen. De linde staat op 5 meter afstand van een oude, breed uitgegroeide magnolia. De kronen van de twee bomen raken elkaar, maar er is niets aan de hand. De magnolia heeft prachtig gebloeid en zit prima in het blad. Ook de ongeveer 15 meter hoge linde is kerngezond. Het gevaar zit in de groei. Terwijl de krimlinden maar 20 meter hoog kunnen worden, kan een zomerlinde onder gunstige omstandigheden wel 40 meter de hoogte in groeien. De vraag is wat zo’n uitdijend gevaarte doet met de naastliggende magnolia. Magnolia is gelukkig een sterke boomsoort, maar als de linde op termijn te veel licht wegneemt bestaat het risico dat dit afbreuk doet aan de magnolia. Gelukkig zal het nog heel lang duren voordat deze jonge boom volgroeid is, en op zandgrond zal het wel helemaal niet zo’n vaart lopen. Maar toch is dit iets waar je niet zomaar aan voorbij kunt gaan. De zaag erin is de gemakkelijkste weg, maar zou er geen betere oplossing zijn?

Bomen koelen de lucht

Als het te heet is om in de zon te zijn, dan ben je blij met bomen. Ze hebben niet de nadelen van een parasol, waaronder de hete lucht vaak blijft hangen. Bomen zorgen voor een aangenamere temperatuur en zouden eigenlijk in geen enkele tuin of straat mogen ontbreken. Ze werken niet alleen als luchtfilter, maar ook als luchtkoeler. Deze eigenschap wordt steeds belangrijker, omdat steden tegenwoordig door de al maar toenemende opeenstapeling van steen, asfalt en metaal meer en meer hitte-eilanden zijn geworden. De temperatuur ligt in de stad in de zomer 1-6 graden hoger dan in het omringende buitengebied, zo is uit onderzoek gebleken. ’s Nachts kan het wel 10 graden schelen, omdat de zonne-energie die overdag door de bebouwing wordt geabsorbeerd daar lange tijd in ligt opgeslagen.

Binnen een stad zijn er ook weer verschillen. Een groene oase als de oude begraafplaats vormt in de tamelijk boomarme binnenstad een belangrijk koelelement door de aanwezigheid van een grote hoeveelheid bomen. Op het heetst van de dag ligt de temperatuur op het kerkhof 1,5 graden lager dan in de schaduw van bomen op het zonverbrande grasveld langs het Bevrijderslaantje. In de schaduw aan de voet van de metalen bomen op de markt is het veel heter: al gauw 2 graden boven het niveau van het kerkhofje. Het microklimaat op de markt is bij heet weer dan ook onbarmhartig vanwege het gebrek aan levende bomen, iets wat de bezoekers van het straattheaterfestival afgelopen zondag niet zal zijn ontgaan. Veel mensen bleven liever weg. Natuurlijke koeling zal steeds belangrijker worden en dat is een reden te meer om zuinig te zijn op een bomenrijke plek als de oude begraafplaats. De kap van 40 % van de oudere bomen kan een fikse aanslag vormen op het koelvermogen. Effecten op het microklimaat lijken echter geen rol te hebben gespeeld bij het opstellen van het verbeterplan door VGO en gemeente. Naarmate de stad heter wordt komt er een moment waarop bestuurders niet meer voorbij kunnen gaan aan natuurlijk koelvermogen.

Bomen en frisse lucht

Praktisch iedereen weet wel dat bomen het broeikasgas CO2 omzetten in koolstof en zuurstof. De koolstof wordt gebruikt voor de opbouw van de houtige delen, zoals de stam, terwijl de zuurstof vrij komt voor ons mensen om van te leven. Wat minder bekend is dat bomen de lucht zuiveren van gassen als ozon, ammoniak, stikstof- en zwaveloxides, en vluchtige organische stoffen, en eveneens van gevaarlijke deeltjes zoals fijnstof. Deze stoffen, die vooral door industrie en verkeer in de atmosfeer geloosd worden, zijn allemaal schadelijk voor de gezondheid. Luchtvervuiling kost mensenlevens. Het verminderen van de uitstoot door de ontwikkeling van zuiniger motoren en het afvangen van fijnstof bij de bron kost tijd, dus hulp kunnen we goed gebruiken. Hoewel het in de VS al gebruikelijk is om bomen in te zetten om de vervuiling te bestrijden, is het inzetten van de gratis reinigende kracht van groen in ons land nog niet echt van de grond gekomen. Dit waardevolle aspect wordt meestal over het hoofd gezien. Zo ook bij de oude begraafplaats.

Bomen halen voornamelijk de vervuiling uit de lucht via de huidmondjes op de bladeren. Welke stoffen het best worden afgevangen hangt af van de soort boom en de bladersoort. In grote lijnen nemen loofbomen eerder gassen weg en zijn coniferen geschikter om fijnstof af te vangen. Loofbomen met ruwe, harige bladeren lukt dat laatste ook prima. Luchtvervuiling kan daarom het best bestreden worden met een beplanting van verschillende soorten bomen en heesters met verschillende bladeigenschappen. Zoiets als de oude begraafplaats, waar tientallen soorten een groene long in de binnenstad vormen. De VGO heeft daar een veertigtal meest gezonde bomen in de ban gedaan. Daaronder valt het grootste deel van de coniferen, welke juist zomer en winter de lucht ontstoffen. Hengelo is niet de stad met de smerigste lucht in Nederland, maar met 50.000 gemotoriseerde vervoermiddelen en aan meerdere kanten omsloten door snelwegen heeft onze stad bepaald geen frisse lucht.

De blik verbreden

Het terugbrengen van de oude begraafplaats in de formele opzet van circa een eeuw geleden is gebaseerd op een visie die voor alles uit gaat van schoonheid en daarom strikt visueel gericht is. Je kijkt naar de beplanting en aan de hand van schoonheidscriteria, die vooral bij de Franse stijl nauw omschreven zijn, bepaal je of het mooi genoeg is of niet. In onze beeldcultuur is dat eigenlijk geen vreemde gang van zaken. Door de hoge eisen die bij de Franse stijl gehanteerd worden is het op een locatie als het kerkhofje al snel niet goed genoeg. Dan gaat de beuk erin en verdwijnen er tientallen gezonde bomen omdat ze niet aan de criteria voldoen.

Deze fixatie op het visuele degradeert bomen tot decorstukken die naar believen aangeplant en weer verwijderd kunnen worden bij elke wisseling van het modebeeld. We realiseren ons daardoor steeds minder dat bomen levende wezens zijn, met bijzondere eigenschappen die bijdragen aan een leefbare wereld. Als ze er maar als een plaatje bij staan, dan is het goed, zo lijkt tenminste de opvatting van de VGO.

Er is zo veel meer! Bomen bieden voedsel, nestgelegenheid en beschutting voor veel dieren, ook in de stad. Ze produceren niet alleen zuurstof, maar reinigen in een moeite door de lucht van giftige stoffen. Ze zorgen voor schaduw, zodat de temperatuur in de stad niet te hoog oploopt tijdens hitteperiodes. Bomen dempen verkeerslawaai. Ik stip het alleen maar even aan om te constateren dat dit alles blijkbaar geen rol speelt in de herinrichtingsplannen van de VGO, waar alles draait om een terugkeer naar de Franse stijl. Het ‘verbeterplan’ voor de oude begraafplaats getuigt van een te beperkte visie. De huidige omstandigheden wijken sterk af van de situatie aan het begin van de vorige eeuw en het lijkt me onverstandig om daar aan voorbij te gaan.

De ene stijl is de andere niet

Zowel de Franse als de Engelse stijl hebben elk hun eigen schoonheid. Ze zijn wel gebaseerd op heel verschillende ideeën over de relatie van de mens tot de natuur. Bij de Franse stijl draait alles om beheersing van de natuur. Rechte paden, strak gesnoeide hagen in rechte lijnen, symmetrie, geometrische vormen en verhoudingsgewijs grote, kort geschoren gazons bepalen het beeld. Alles is heel rationeel opgezet. Er wordt veel gebruik gemaakt van buxushagen om vakken aan te leggen. Per vak wordt er maar één soort planten gebruikt. Alles wat op een ongedwongen en nonchalante wijze groeit en niet in model geknipt kan worden is bij deze stijl eigenlijk niet zo welkom.

De Franse stijl maakte zo’n 300 jaar geleden furore in adellijke kringen. Als reactie hierop ontstond in de 18e eeuw de Engelse landschapsstijl. In plaats van de natuur in het gareel houden wilde men dat zij gewoon haar gang kon gaan. De kern van deze stijl is niet beheersing, maar loslaten. Het idee is om een landschap te scheppen waar weinig logica in zit, zodat je één kunt worden met de natuur. Het gevoel domineert hier het ontwerp, niet het verstand. Slingerpaden, boogjes en een spannende afwisseling van beplanting bepalen het beeld.

Zoals eerder al gezegd heeft de oude begraafplaats gedurende de vorige eeuw een geleidelijke verandering van stijl ondergaan. Door een beperkter onderhoud en een andere beplanting is het kerkhof meer en meer opgeschoven in de richting van de Engelse stijl. De paden verraden nog de opzet van weleer, maar de afwisselende en spannende beplanting zijn onbetwist de kenmerken van een veel lossere stijl, die veel meer past bij een historisch kerkhof. De VGO vindt echter dat het zo niet langer kan: terug naar ‘de oorsprong’, de formele Franse stijl.

Er zijn nog een aantal verschillen die er toe doen. Wilde dieren en planten lijken meer kans te maken in een omgeving die volgens de Engelse stijl is aangelegd, omdat deze stijl de natuur meer ruimte biedt. Dat is niet onbelangrijk nu steeds meer dieren, net als mensen overigens, naar de stad trekken, omdat het leven buiten de stad steeds moeilijker voor hen wordt. Een tweede verschil is dat het onderhoud bij de Franse stijl aanzienlijk duurder is. Er moet veel gesnoeid en gemaaid worden, en de strakke aanleg mag niet ontsierd worden door onkruid. Dat alles kost veel geld. De gemeente heeft twee jaar geleden € 14.000 per jaar gereserveerd voor het groenonderhoud van de oude begraafplaats in de nieuwe situatie. Dan kan het gras elke week gemaaid worden. Wel moet er nog even 15 miljoen bezuinigd worden…

Oud en nieuw

Eergisteren was er een speciale open dag naar aanleiding van het 100-jarig bestaan van de begraafplaats aan de Oldenzaalsestraat. Terwijl de regen met bakken uit de hemel viel nam burgemeester Kerckhaert een klokkenstoel officieel in gebruik door de klok voor het eerst te laten luiden. De heldere klanken ervan klonken door tot in alle uithoeken van de begraafplaats en waren voor het oor een aangename gewaarwording. Deze circa 100 kg wegende klok wordt voortaan geluid bij begrafenissen en is echt een aanwinst.

Onder invloed van de industrialisering groeide in de tweede helft van de 19e eeuw de Hengelose bevolking in rap tempo, waardoor de oude begraafplaats aan de Bornsestraat langzaamaan te klein werd. Tegen het einde van de eeuw gingen er steeds meer stemmen op om een nieuwe begraafplaats aan te leggen. Wel werd de oude begraafplaats in 1896 nog uitgebreid, waardoor het oppervlak ongeveer verdubbelde, maar het denken over een nieuwe begraafplaats had vaste voet gekregen. In de herfst van 1909 werd met de aanleg ervan begonnen, nadat Leonard Springer, één van de belangrijkste Nederlandse tuinarchitecten, het ontwerp had gemaakt. Dit oude gedeelte van de begraafplaats, parkachtig aangelegd in de Engelse landschapsstijl, is sinds 2002 een gemeentelijk monument. Het is een prachtig voorbeeld hoe je met bomen en heesters van een kerkhof toch een zeer aangename plek kunt maken.

Het belangrijkste verschil tussen de oude en de ‘nieuwe’ begraafplaats is de manier waarop ze zijn ontworpen. De losse Engelse stijl met gebogen lijnen en kronkelende paden, zoals vooral in het hart van het kerkhof aan de Oldenzaalsestraat te zien is, contrasteert sterk met de vooroorlogse opzet van de oude begraafplaats, waar een ontwerp volgens de Franse stijl gezorgd heeft voor een strakke, rechte padenstructuur. Ook is er een aanzienlijk verschil in grootte: het nieuwe kerkhof, dat in de loop der jaren is uitgegroeid tot ruim 10 hectare, is een factor 15 groter dan het oude. De uitbreidingen zijn vaak wat strakker vormgegeven, waardoor dit kerkhof ook aspecten van de Franse stijl in zich heeft opgenomen, net zoals het oude kerkhof geleidelijk een aroma van de Engelse stijl heeft gekregen.

Onbekend terrein

De VGO is al 10 jaar bezig met een herinrichtingsplan voor het kerkhof aan de Bornsestraat. Ruim 2 jaar geleden kregen ze het groene licht van de gemeente en een zak geld om hun doelen te bereiken. In de tweede helft van mei werd er op verschillende momenten voorlichting gegeven over de herinrichting van het kerkhof. Ik heb inmiddels verschillende mensen gesproken die daarbij aanwezig waren, maar bijna niemand wist iets te vertellen over de verplichte aanplant van nieuwe bomen. Het ligt in de bedoeling van de VGO om 35 of meer bomen te kappen, en de door de gemeente verleende kapvergunning stelt als voorwaarde een herplant van 15 bomen vóór 1 april 2011. In april heb ik de heer Veelenturf, een van de twee groencommissarissen van de VGO, gevraagd naar de invulling van die voorwaarde. Hij weigerde openheid van zaken te geven met als argument dat hij bang was dat ik zijn woorden zou verdraaien. Het is me nog steeds een raadsel hoe je een lijstje met aan te planten boomsoorten kunt verdraaien, maar Veelenturf houdt daar dus rekening mee. Hij verwees mij naar de gemeente, maar ook zij zweeg over deze kwestie.

Enkele bezoekers kregen van een van de rondleiders te horen dat er nooit van te voren over herplant een beslissing wordt genomen, maar dat er al kappende gekeken wordt wat er mogelijk is. Dat is echter aantoonbaar onjuist en ook strijdig met wat een andere ambtenaar in een eerder stadium beweerde, namelijk dat Veelenturf nog voor de kap een beslissing zou nemen over wat er aan nieuwe bomen aangeplant zal gaan worden. Het blijft een merkwaardige zaak dat daarover nog steeds geen duidelijkheid wordt gegeven.  Zolang dit onderdeel van de plannen onbekend terrein blijft is het niet mogelijk om een goed oordeel te vellen over de herinrichting als geheel. Hoe lang moeten bezoekers, omwonenden en politici nog wachten op openheid op dit punt?

Rhodondendrons

Een van de dingen waarover nogal wat mensen zich kwaad hebben gemaakt is de kap van tientallen rhododendrons in 2009, waardoor veel van de intimiteit van het kerkhof verloren is gegaan. Er zullen nog meer rhodo’s verdwijnen, maar omdat sommige nu nog bloeien is besloten om nog even te wachten met de kap. De aannemer zal in de tweede helft van augustus weer beginnen. Dat is fijn voor jonge vogels die nu nog in alle rust rondfladderen in afwachting van een nieuw door hun ouders uitgereikt hapje. Er huizen jonge roodborsten en winterkoninkjes, en onlangs is bij een van de buren een nest zwartkoppen uitgevlogen. Jonge vogels en kettingzagen vormen geen gelukkige combinatie en het is mooi dat de gemeente pas op de plaats maakt.

Niet alle rhododendrons gaan weg. Hier en daar zullen ze blijven staan als ze in het plan passen. De rest gaat weg, maar er komen nieuwe voor in de plaats. Waarom worden ze dan gekapt? Als rhodo’s te oud worden bestaat de kans dat ze omvallen, liet een ambtenaar mij weten. Als je ze terugzet als ze al een meter of drie hoog zijn, dan duurt het lang voor ze weer uitlopen. Het is dan beter om nieuwe te planten, je hebt dan sneller resultaat.

Snel resultaat past echt in deze jachtige tijd, en gezien vanuit het perspectief van de VGO is het ook nodig, want in 2012 bestaat de vereniging 100 jaar, en dan wil men wat kunnen laten zien. Oude rhodo’s kunnen heel goed worden teruggezet, zoals iedereen weet die bekend is met bijvoorbeeld de Rhododendronlaan bij Oldenzaal. Het is wel zo dat ze daarna de eerste jaren niet bloeien, dus dat gaat in 2012 zeker niet lukken. Er staan nog steeds hele oude rhodo’s met aan de voet een diameter van wel 15-20 cm en een hoogte van een meter of vier. Ze staan rechts van het pad dat naar de moestuin leidt. Die oudjes vallen echt niet zomaar om. Wie de moeite neemt om de stammen te bekijken ziet dat ze er gezond uit zien. Ze worden wel elk jaar hoger en breder en dat kan op een gegeven moment een probleem worden. Terugzetten kan, maar dan moet het wel goed gebeuren: een halve tot een hele meter stam moet blijven staan. Voor de rest is geduld nodig. Helaas is dat niet op voorraad.

Een open aanzicht

Het besluit van de gemeente om de begraafplaats op te knappen en de toegankelijkheid te vergroten werd verbonden met het voornemen om het toezicht te verbeteren en uit te breiden. Niet alleen bij de gemeente was men zich bewust van de risico’s van een tweede toegang. Op 23-2-2008 uitten 2 bestuurders van de VGO hun zorgen over ‘het plan van de gemeente om de achterzijde van de begraafplaats open te gooien’. Zij voelden daar niets voor, want vanaf dat moment is er geen controle meer te houden op de begraafplaats. Als de extra ingang er komt en het kerkhof wordt een soort stadspark, dan nemen de risico’s van beschadigingen en vandalisme flink toe, vreesden de heren Van Rooij en Schwartasek.

Het toezicht op het kerkhof kun je op 2 manieren verbeteren: je laat er iemand regelmatig patrouilleren of je zet in op het vergroten van de sociale controle. Dat laatste is het goedkoopste. Daarvoor zijn maatregelen nodig om het zicht van buitenaf op het kerkhof te verbeteren. Zoals de situatie tot nu toe is, belemmeren veel bomen en heesters een goed zicht op wat er op het kerkhof gebeurt. Vanuit de Bornsestraat is alleen zicht op het kerkhof vanuit het poortgebouw en vanuit Wessex alleen via de doorgaans afgesloten dienstingang aan de achterzijde. Het omvangrijke kapplan maakt het mogelijk om vanuit meerdere richtingen tot diep in het hart van het kerkhof te kijken: vanuit de Bornsestraat, Wessex, het appartementengebouw Paladijn en vanaf het groene eiland. Voorbijgangers en omwonenden kunnen zo als onbezoldigde parkwachters een oogje in het zeil houden. Probleem opgelost?

In het midden de blauwgrijze atlasceder die moet wijken voor een open aanzicht.

Omzien in verwondering

Vorige maand is er door de VGO twee keer voorlichting gegeven over de herinrichtingsplannen voor het kerkhof: op 19 en 30 mei. Veel bezoekers hebben zich op deze dagen kritisch uitgelaten over de gang van zaken en vrezen dat het kerkhof veranderd zal worden in een parkje van dertien in een dozijn. Waarom zou je van een oeroud kerkhof een park willen maken?

De berichtgeving in TC Tubantia van enkele jaren geleden werkt verhelderend. Op 20 juni 2007 bracht de krant naar buiten dat Woongroep Twente 5 appartementengebouwen gaat bouwen in het gat langs de Bornsestraat, waaronder een tegen het kerkhof aangedrukte woontoren. “De invulling van het 'groen' in het gebied is op dit moment nog onderwerp van gesprek. Ideeën daarover hebben ze bij de Woongroep Twente overigens genoeg. Als het aan de ontwikkelaars van de corporatie ligt krijgt de oude begraafplaats aan de Bornsestraat straks een soort parkachtige inrichting, waar bewoners van de complexen kunnen vertoeven.”

De Vereniging Bewoners Belangen Weidedorp/Thiemsland kwam onmiddellijk in spoedberaad bijeen. In de krant van 22 juni 2007 wees de vereniging er op dat bij de bouwplannen zoals die door de Woongroep Twente zijn gepresenteerd een 'oneigenlijke uitruil van groen' wordt voorgesteld. “Bij hoogbouw hoort een bepaalde hoeveelheid groen te worden gerealiseerd”, aldus de vereniging. “Dat is volgens het bestuur van de BBW/T iets anders dan een groen rijksmonument, nota bene buiten het plangebied, bestempelen als openbaar groen bij de hoogbouw.” In de ogen van de bewonersvereniging moet de gemeente ervoor zorgen dat iets dergelijks niet gebeurt en zelf de regie nemen.

De gemeente kwam 19 februari 2008 in actie. Onder de noemer van duurzaam beheer werd in de commissie fysiek besloten om de begraafplaats op te knappen en een verbinding te maken via een brug over de gracht naar Thiemsland, zodat het kerkhof meer bezoekers trekt en meer mensen deze plek leren waarderen. Het kerkhof moet niet gezien worden als een park, zei toenmalig wethouder Weber erbij. Heeft de gemeente met deze stap Woongroep Twente op haar wenken bediend?

The English way

Als het gaat om de herinrichting van een oud kerkhof dan kan een kijkje over de grenzen heel verhelderend zijn. Ik bracht enkele weken door op het platteland van Zuid Engeland, waar in veel dorpjes nog een laat middeleeuwse kerk staat met er om heen een kerkhof vol scheefgezakte zerken uit voorbije eeuwen. Op het kerkhof van Stoughton plant men niets aan, men laat er de natuur het werk opknappen. Het hele kerkhof ziet groen, zelfs de paden langs de graven. Tussen de graven fleuren wilde bloemen alles op met tinten geel, blauw en wit. Wat een rijkdom aan soorten en wat ruikt het er lekker! En daar hoeft niemand iets voor te doen: de natuur verspreidt haar harmonieuze schoonheid gratis en voor niets. Geen verbeterplan noch een dikke zak geld was nodig om van dit kerkhof een fantastische plek te maken. Natuurlijk wordt er wel onderhoud gepleegd. Een groepje mensen van deze kleine parochie houdt de paden open door af en toe te maaien. Dat is ongeveer alles wat ze doen. Rust, harmonie, schoonheid, het is zo simpel. Je hoeft je alleen open te stellen voor wat de natuur biedt.