De verdwenen appelboom

Oude hoogstam fruitbomen zijn hele mooie bomen, maar ze zijn gaandeweg zeldzaam geworden, omdat het fruit lastig te plukken is en het noodzakelijke onderhoud je al voor even grote problemen stelt. Achter op de oude begraafplaats staan er nog vier: twee perenbomen, een appelboom en een dikke pruimenboom. Relicten uit een voorbije tijd, toen ze samen met andere fruitbomen deel uitmaakten van de boomgaard die ooit bij het huis hoorde van de doodgraver in het poortgebouw. De appelboom die ik vorige herfst fotografeerde was in maart van dit jaar ineens verwenen. Het was een mooie en gezonde boom die flink wat fruit droeg. De valappels leverden nog een aardig maaltje voor vogels en andere dieren. Deze boom, die op grond van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud stond, was dikker dan 20 cm en is klaarblijkelijk geveld zonder kapvergunning. Dat was tegen alle afspraken in. De gemeente was niet op de hoogte, dus lijkt het er op dat de VGO hier op de een of andere manier verantwoordelijk voor was. ‘We kunnen er niet steeds bij blijven staan’, zei de stadsdeelbeheerder eind vorige week berustend. Een kwalijke zaak. Waarom moest deze boom verdwijnen? En wat kunnen we nog meer verwachten?

Vruchtbare aarde?

Als lid van de klankbordgroep Oude Begraafplaats viel eind vorige week voor mij het doek. Ik ben eruit gestapt. De dag ervoor was er een bespreking geweest met het stadsdeelhoofd en met de stadsdeelbeheerder. We kregen inzage in de bij de herinrichting behorende detailkaarten, iets wat eigenlijk al in augustus zou gebeuren. De kaarten zagen er prima uit: in één oogopslag was het helder dat de toverhazelaar bij de ingang van de oude begraafplaats gehandhaafd blijft en dat de ernaast staande kleine, roodbladige esdoorn gaat verdwijnen. Vakwerk dus. Wat ik me pas achteraf realiseerde is dat het wel erg vreemd is dat er in juni 2009 al detailkaarten beschikbaar waren, maar dat dit niet voorkomen heeft dat de gemeente in september van dat jaar een ondeugdelijke kaart bij de kapvergunning heeft gevoegd. Het contrast tussen die twee kaarten is enorm.

Tijdens de bespreking bleek dat de gemeente voor het gehele terrein, dus ook het deel dat in bezit is van de VGO, een dikte van 20 cm als grens heeft aangehouden waarboven een kapvergunning moet worden aangevraagd. Er werd gesteld dat voor de kap van een aantal bomen aan de westrand van het kerkhof geen kapvergunning nodig was, omdat ze nog geen 20 cm dik zouden zijn. Dat heb ik naderhand gecontroleerd. Wat bleek? Drie bomen zijn dikker dan 20 cm! Alweer een misser, bovenop al die andere. Hoe veel kun je hebben? Voor mij was het er één te veel.

Op zich is het maar een verkeerde inschatting, en ik weet uit ervaring hoe gemakkelijk dat gaat. Het komt echter bovenop al die andere zaken, die ook anders bleken te zijn dan voorgespiegeld, of waar sprake was van onzorgvuldig handelen. Telkens duiken er weer verrassingen op. Het lijkt er op dat VGO en gemeente hun zaakjes niet op orde hebben en ik heb er dan ook geen vertrouwen meer in dat er voldoende zorgvuldigheid betracht wordt en dat de natuurlijke kwaliteiten van deze bijzondere plek naar waarde geschat worden. Ik ben er van overtuigd dat zowel de gemeente als de VGO zich betrokken voelen bij de oude begraafplaats, en dat zij vol goede bedoelingen zijn. Er is echter te veel mist geweest en er liep te veel spaak. Voor mij was de maat vol. Ik heb de wethouder en alle gemeenteraadsfracties inmiddels ingelicht.

Een pleidooi voor zorgvuldigheid II

In het vorige artikel gaf ik enkele voorbeelden van een gebrekkige informatieverstrekking, maar helaas staan deze niet op zichzelf. Er is het afgelopen jaar ook veel mist ontstaan door onvolledige en onjuiste uitspraken van de zijde van voorstanders van de herinrichting van de oude begraafplaats. Zo heb ik al eerder enkele uitspraken belicht van toenmalig wethouder de heer Weber, die in de gemeenteraadsvergadering van februari stelde dat bomen gebouwen ondermijnen, wat niet correct is, en dat coniferen niet passen bij linden, wat slechts een kwestie van smaak is en zeker geen objectief gegeven.

Naar later bleek heeft de vertegenwoordiger van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud tijdens de hoorzitting van de commissie voor de bezwaarschriften in februari met zijn uitspraken meer vragen opgeroepen dan dat hij helderheid bracht. De coniferen midden op het kerkhof zouden de graven ondermijnen, maar dat is schromelijk overdreven. Alleen de coniferen die graven ondermijnen of slecht zijn zouden gekapt worden, maar dat bleek tijdens de klankbordbijeenkomst op 10 november toch weer anders te liggen. Dat de hulst bij de ingang in de knel zou komen door een lindeboom langs de laan is geen correcte weergave van de werkelijkheid, om maar eens wat te noemen. Verder zouden er zeker geen beeldbepalende bomen in het geding zijn. Uit de rapportage van adviesbureau Eelerwoude bleek onlangs echter dat het wel degelijk gaat om een aantal beeldbepalende bomen, namelijk de atlasceder, vier grote coniferen midden op het oudste deel van het kerkhof, en enkele die langs de Bornsestraat staan. Verwarrend allemaal.

Eigenlijk is alles begonnen met de ondoordachte kap van tientallen rododendrons in het voorjaar van 2009. Er is niet goed over nagedacht en men had beter kunnen wachten tot alle vergunningen rond waren. Volgens een bestuurder van de VGO is er vergif aangebracht op de stobben om opnieuw uitlopen te voorkomen. Dat vind ik bijzonder kwalijk, omdat het een nodeloze actie was. Er bestaat apparatuur om wortelresten weg te vrezen, en die zal ook ingezet worden zodra de kap van bomen achter de rug is. Bovendien gaat het hier om een natuurrijk gebied waar het gebruik van gif al helemaal niet op zijn plaats is. In april van dit jaar gaf het verenigingsbestuur aan dat de groencommissarissen van vereniging met de kap van de rododendrons en de manier waarop een en ander is uitgevoerd ‘helaas’ geen bemoeienis hebben gehad. De gemeente weerspreekt dat echter. Hoogst merkwaardig allemaal en bepaald niet bevorderlijk voor het vertrouwen.

Een pleidooi voor zorgvuldigheid

Tijdens de gemeenteraadsvergadering van februari van dit jaar was er discussie over de voorgenomen bomenkap op de oude begraafplaats naar aanleiding van een bezorgde vraag van Groen Links. Na enig heen en weer gepraat kwam men tot de slotsom dat in de kern van de zaak het er om ging zorgvuldig om te gaan met deze bijzondere locatie. We zijn nu negen maanden verder. Wat zien we als we terug kijken?

                Coniferen zijn belangrijk in de winter

Het belangrijkste wat opvalt is de gebrekkige informatievoorziening. Er bestaat een herinrichting- en herplantingsplan, maar dat hebben de tegenstanders van de kap nog nooit onder ogen gehad. Ik heb er in maart voor het eerst naar gevraagd, maar ik werd door de gemeente verwezen naar de heer Veelenturf, de ontwerper en tevens een van de bestuurders van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud. Die weigerde echter daarover inlichtingen te verschaffen en hij verwees mij terug naar de gemeente, waar men evenveel zou weten als hijzelf, zo zei hij. In augustus zou inzage mogelijk gemaakt worden, maar dat gebeurde niet. Op het einde van de bijeenkomst van de klankbordgroep bleek dat het plan zelfs nog niet af is. Daarom zou inzage niet erg zinvol zijn. Tijdens de rondleiding over het kerkhof werd wel verschillende keren verwezen naar het plan, maar wij weten er nauwelijks iets van. Speciaal voor deze bijeenkomst zou er een samenvatting van worden gemaakt, maar ook die ontbrak. We moesten het doen met een plattegrondje waar zelfs niet eens de te kappen bomen op stonden. Dat was heel vreemd, want er bestaat wel degelijk een plattegrond met die essentiële informatie.
Deze plattegrond rammelt echter aan alle kanten. Al een jaar geleden heb ik daar in mijn bezwaarschrift tegen de kapplannen op gewezen, en ook op de zitting van de bezwaarschriftencommissie in februari, in mei in een brief aan de wethouder, en nogmaals tijdens een gesprek met haar en twee ambtenaren in augustus. Desondanks blijft de gemeente dit tot verwarring leidende stukje prutswerk gebruiken, zoals blijkt uit de rapportage van Eelerwoude, het bedrijf dat in september een onderzoek deed naar de flora en fauna op het kerkhof. Ook is het opgenomen in het verslag dat de gemeente onlangs gemaakt heeft van de bijeenkomst van de klankbordgroep. Het lijkt erop dat we niet erg serieus genomen worden, net als Eelerwoude trouwens, dat geadviseerd heeft een paar hulsten en een viertal grote coniferen te behouden, niet alleen in verband met de eekhoorns en de vogels, maar o.a. ook met het oog op behoud van het groene karakter van het kerkhof in de winter. In de oorspronkelijke opzet zouden alle coniferen verdwijnen met uitzondering van een plukje taxus achterin. Dan wordt het wel heel erg kaal ’s winters. Een jaar geleden werd er gesproken over de kap van 35 bomen, maar op 10 november bleek het om maar liefst 46 bomen te gaan. Telkens komen er weer verrassingen uit de doos. In het gemeentelijk verslag wordt al gesproken over een nieuwe kapvergunning voor twee bomen waarvoor geen kapvergunning was verleend, hoewel elders in het verslag deze bomen staan aangemerkt als ‘te behouden’. Het beeld is bepaald mistig.

Openheid

Deze oude hortensia op stam, die langs het mospaadje midden op het achterste deel van de oude begraafplaats staat is geen lang leven meer beschoren. Dit gebied gaat flink op de schop. Het aanzicht is in 2009 al flink veranderd door de kap van een groot aantal rododendrons, waardoor het intieme karakter is verdwenen. In de plannen van de VGO wordt het mospad de ‘centrale as’ van dat deel van het kerkhof. Alles wat links en rechts van het pad groeit moet weg en wordt vervangen door één soort heester met een naam die ik alweer vergeten ben. Misschien wordt het wel mooi, maar het klinkt saai. Links en rechts van het pad moet het nog opener, want daar zijn zichtlijnen gedacht. Misschien heeft dat te maken met de toekomstige aanpassingen van het groene eiland. We vergaten ernaar te vragen en ook naar de zijingang, waar de gemeente zo tuk op is. Er kwam simpelweg te veel op ons af. De ondergroei aan de kant van het appartementengebouw gaat ook weg. Daar komen andere heesters voor in de plaats, we weten nog niet welke, en ook 2 hulstbomen. Of misschien wel meer, als de plannen inmiddels bijgesteld zijn. Er zouden oorspronkelijk 15 nieuwe bomen geplant worden, wat wel erg weinig is, als je er ruim 40 wilt omzagen. Waarschijnlijk gaan er al 12 op aan de twaalf apostelen boom bij de Bornsestraat. Het worden boompjes van 6-7 cm dik, dus veel stellen ze nog niet voor. In hoeverre de investering in nieuwe bomen zich verhoudt tot de uitgaven voor bijvoorbeeld nieuwe hekken is nog onduidelijk. Waren die nieuwe hekken eigenlijk wel nodig? Het hek aan de kant van het vroegere HEIM gebouw oogde nog degelijk en het hek met de buur aan de andere kant was pas een jaar of zes oud. Misschien wordt het tijd om eens inzage in de begroting te vragen: waar gaan die 164.000 euro eigenlijk naar toe?

Gebrek aan transparantie

Het lastige van het herinrichtingsplan van de oude begraafplaats is dat de berichten erover voortdurend veranderen. Aanvankelijk werd er vorig jaar een kapvergunning aangevraagd voor het weghalen van 37 bomen. Voor 35 bomen werd kort daarna vergunning verleend om ze te kappen. Afgelopen voorjaar sprak men echter toch over de kap van 37 bomen. Informatie van bezoekers van de voorlichtingsdag in mei gaf aanleiding om uit te gaan van mogelijk 43 bomen. Tijdens de bijeenkomst van de klankbordgroep bleek het uiteindelijk te gaan om maar liefst 46 bomen die men zou willen kappen. Dat is 44% van de op het kerkhof aanwezige aantal bomen vanaf een dikte van 20 cm! Daarnaast wil men ook nog talloze heesters verwijderen, zoals bijvoorbeeld een kronkelhazelaar, die moet verdwijnen omdat je dan beter de graven erachter kunt zien, hoewel een paar passen verzetten natuurlijk ook een oplossing zou kunnen zijn.

Het onvolledige herinrichtingsplan zorgt voor verwarring. Wat wil men nu eigenlijk met het kerkhof? Het is net alsof je door de mist loopt. Losse flarden bereiken je af en toe, maar een helder beeld is nog ver weg. In de bestuurskamer van de VGO hangen drie fraaie, op doek gedrukte foto’s uit 2007, dus van voor de rigoureuze kap van tientallen heesters. De begraafplaats schittert daarop in al haar rijkdom. Die beelden moesten we in gedachten houden, want zo moet het weer worden. Dat was verassend en hoopgevend. Buiten echter bleek dat de VGO alle heesters (hazelaar, rododendron en jasmijn) langs de noordrand van het grote grasveld wil vervangen door een saaie taxushaag. Heel terecht merkte de voorzitter van de monumentencommissie op dat de gewenste situatie daar toch al aanwezig is. Dan zou het toch maar beter zijn om ze te handhaven, zou je denken. Dit is dan ook één van de discussiepunten. We vinden het heel vervelend dat de informatie die we krijgen zo gebrekkig is. De gemeente zou een praatpapier voorbereiden, waarin een beeld van de plannen geschetst zou worden. We moesten het in plaats daarvan doen met een lullig plattegrondje waar essentiële informatie op ontbrak. Het flora- en faunaonderzoek kregen we op verzoek vijf dagen na de bijeenkomst toegezonden. Worden we wel serieus genomen? We gaan niet akkoord met deze gang van zaken en hebben om een tweede bijeenkomst verzocht.

Klankborden II

Gisteren ontmoette ik op de oude begraafplaats een bezoeker die daar al meer dan dertig jaar een band mee heeft. Hij droeg het hart op de tong en liet zich zeer kritisch uit over de gang van zaken, zoals de kap van tientallen rododendrons in 2009, en de behandeling met gif van de stobben, om te voorkomen dat ze het jaar daarop weer zouden uitlopen. Hij vertelde over een bijzondere conifeer die bij een van de graven stond, zo bijzonder dat een kweker daar af en toe voorzichtig stekjes van mocht nemen. Plotseling was die boom verdwenen. ‘Ze (de bestuurders van de VGO, RB) willen straks allemaal met een gouden harkje opgespeld lopen’, refereerde hij aan het aanstaande eeuwfeest van de vereniging in 2012. Nee, de VGO kwam er niet best vanaf.



Enkele van de vier grote coniferen midden op het kerkhof

die alle zouden moeten verdwijnen. Twee blijven behouden.



Het verhaal van deze man sloot prima aan bij mijn groeiende bezorgdheid over de gang van zaken tot nu toe. Het lijkt er steeds meer op dat de plannenmakers van de VGO niet goed weten waar ze mee bezig zijn. Dat blijkt niet alleen uit het voorval met de rododendrons; de voorbeelden liggen voor het oprapen. Zo willen ze de groene wand van 10 coniferen langs de Bornsestraat volledig weghalen, inclusief de fraaie magnolia die erachter verscholen zit. Op die plek kan dan een twaalf apostelenboom geplant worden. Dat zijn 12 lindebomen die allemaal in één plantgat gaan en dan op den duur met elkaar vergroeien, wat een bijzondere vorm oplevert. Een mooi idee, maar waarom juist op deze plek? De groene wand sluit het kerkhof zo mooi af van de drukke Bornsestraat, zomer en winter. Maar waar het hier in de eerste plaats om gaat is het feit dat er vorig jaar een kapvergunning is aangevraagd voor maar 7 van de 10 coniferen, alle met een diameter van 30 cm. De drie die dikker zijn, waaronder een levensboom met een diameter van ruim 60 cm, mogen dus niet gekapt worden. En dat is maar goed ook, want ik betwijfel of er in onze stad een levensboom staat van vergelijkbare omvang. Dan is er verderop op het kerkhof een vergelijkbare situatie: 4 grote coniferen, twee links en twee rechts van de lindelaan, zouden moeten verdwijnen. Dat kan niet, want voor slechts drie ervan is een kapvergunning aangevraagd. Ook wil men een berk en een lijsterbes kappen, wat niet door gaat, want er is geen kapvergunning voor verleend.

Wat de VGO nu opbreekt is dat vorig jaar al vast begonnen is met kappen zonder dat er een deugdelijk plan ligt. Het lijkt erop dat de bestuurders wel erg hard van stapel zijn gelopen en te weinig nagedacht hebben wat ze nu eigenlijk willen. Je zou mogen verwachten dat als een kapaanvraag wordt ingediend er ook een uitgewerkt plan ligt wat er daarna moet gebeuren. Helaas was dat niet zo. Er zijn wel ideeën, maar de andere (inmiddels afgetreden) groencommissaris van de VGO, de ontwerper en drijvende kracht achter de herinrichtingsplannen, wilde daarover eerder dit jaar tegenover mij niets loslaten. In augustus zou de gemeente tijdens ons gesprek met de wethouder inzage verschaffen, maar het kwam er niet van. Eergisteren vroeg ik er opnieuw naar, maar volgens de heer Huisstede van de gemeente was het nog steeds niet af. De vraagtekens worden groter en groter. Wat is hier eigenlijk aan de hand?

‘Denk aleer gij doende zijt, en doende denk dan nog’. Taal uit de oertijd, maar ook een wijze les die een oude onderwijzer op de lagere school mij vroeger mee gaf. Ik hoor het hem nog zeggen, die bijzondere man. Geen gemakkelijke opgave, maar wel het proberen waard.

Klankborden

Mosrijke vederesdoorn

‘Even klankborden’ staat dit jaar in de top tien van de Nederlandse vaagtaal; taaluitingen die opvallen door hun vage en onbestemde inhoud. Gistermiddag was de door de gemeente samengestelde klankbordgroep bijeen op de oude begraafplaats in verband met de herinrichtingsplannen en de daarmee samenhangende kap van 35-43 bomen. Met amper zes graden was het koud, koud, koud. Na maar liefst drie uur slenteren van boom naar boom was iedereen blij weer naar binnen te kunnen. Aanwezig waren van de gemeente de heren Huisstede, stadsdeelhoofd midden, en Groothuis, stadsdeelbeheerder, van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud de heren Jonkman, voorzitter, en Schoolkate, groencommissaris, van de gemeentelijke monumentencommissie de heer De Gruil, verder de heer Ten Vaarwerk van de bomenwerkgroep van de Natuur- en Milieuraad, en twee leden van het actiecomité tegen de bomenkap, de heer Roos en ikzelf. Ik miste eigenlijk iemand van de nabestaanden van hen die er begraven liggen. Van de donateurs was evenmin iemand uitgenodigd, hoewel ook in die hoek veel betrokkenheid bij het kerkhofje aanwezig is.

We hebben een aantal kritische kanttekeningen gemaakt bij de voorgenomen kap van een aantal bomen. Punt van discussie was bijvoorbeeld de linde links van het hoofdpad, die te dicht tegen een oude magnolia zou staan. Ik heb ervoor gepleit om deze te behouden om drie redenen. Allereerst is dit de enige inlandse linde op het hele terrein. Schoolkate bestreed dat het een inlandse linde is, maar hij wist niet wat het dan wel was. Ik voerde ook aan dat op ongeveer dezelfde plek in vroeger tijd ook een linde heeft gestaan en dat deze ongeveer 40 jaar jonge linde een band met vroegere tijden zichtbaar maakt. Tevens fungeert deze boom als een scherm, dat de toekomstige woontoren, die ooit op het terrein erachter zal verrijzen, aan het oog kan onttrekken. Dat de magnolia zich naar één kant niet verder kan ontwikkelen kun je ook voor lief nemen.

Verder hebben we o.a. gepleit voor het behoud van de atlasceder en van een vederesdoorn op het achterste deel van het kerkhof. Deze vederesdoorn is bijzonder omdat de stam veel mos en korstmos een plek biedt. De atlasceder is een imponerende boom die veel mensen de moeite waard vinden. Iemand heeft er een speciale band mee en legt regelmatig bloemen aan de voet van deze boom. Vanuit de VGO kwam meteen protest dat het handhaven van deze bomen afbreuk zou doen aan het door de andere groencommissaris, de heer Veelenturf, ontworpen plan, dat uit gaat van zichtlijnen. En dan kwam ik ook nog eens met de wens om het bemoste middenpad op dat deel van het kerkhof te handhaven vanwege de aanwezigheid van een vrij zeldzame korstmossoort (soredieus leermos), terwijl het plan dit pad ziet als de centrale as van dit deel van het kerkhof, een pad dat net als de lindelaan met kiezels verhard moet worden. Dat zou natuurlijk het einde betekenen van de mos- en korstmosflora op die plek. De KNNV, de vereniging van veldbiologen, wordt door de gemeente om advies gevraagd. Wordt vervolgt.

Waardevolle boomstronken

De afgelopen 10-15 jaar zijn er op de oude begraafplaats een stuk of 15 bomen vanwege uiteenlopende redenen omgezaagd. Enkele zijn omgewaaid of gingen dood, of er was wel iets anders. Een aantal stond waarschijnlijk te dicht op de erfgrens met de nieuwbouw aan Dorset. Dat waren vooral flinke berken, zoals er nu nog een drietal staan naast het pad bij de moestuin. De stobben zijn in de grond blijven zitten en  vormen inmiddels een aantrekkelijk micromilieu voor paddestoelen. Elfenbankje, zwavelkopje en geweizwam zijn maar enkele voorbeelden van de soorten die het daar op het dode hout prima doen. Dat maakt boomstronken waardevol en het behouden waard.

De plannen om het kerkhof zo veel mogelijk in de ‘oorspronkelijke staat’ terug te brengen, wat wil zeggen de situatie van ongeveer een eeuw geleden, kunnen leiden tot de kap van tientallen bomen. Na de kap zullen de boomstronken weg gefreesd worden, zodat er niets meer zichtbaar is en op de plek eventueel iets anders gepoot kan worden. Het is heel goed mogelijk dat de oude stobben in één moeite door geruimd gaan worden. ‘Opgeruimd staat netjes’ is voor thuis een mooie spreuk, maar buiten in de natuur is het al snel de dood in de pot. Het verwijderen van de oude stobben zal leiden tot een flinke verarming van de paddestoelenflora, die op dit kleine gebied van 0,7 hectare bestaat uit zeker dertig soorten. Het is niet waarschijnlijk dat er midden in de stad nog een tweede gebied te vinden is met zo’n rijkdom aan paddestoelen. Daarom moeten we zorgvuldig om gaan met dit waardevolle biotoop.

Vlammen

Na een aantal dagen met weinig wind is het vandaag harder gaan waaien en dat veroorzaakt veel bladval. Nog steeds is het prachtig op de oude begraafplaats, waar allerlei herfsttinten variërend van geelgroen via allerlei nuances in geel tot oranje en rood je ogen aangenaam verrassen. Vooral de 3 handpalmesdoorns dicht bij de hoofdingang zijn overweldigend. In de zomer heeft hun blad een paarsbruine tint, die aan het begin van de herfst verandert in oranjebruin. Nu vlammen ze in een oogverblindend rood, zoals geen enkele andere boom of heester ze op deze plek na doet.

Handpalmesdoorns zijn in tuinen populair vanwege de fraaie herfsttinten. Het is een van de kleinste esdoornsoorten. In Japan zijn een enorm aantal cultivars ontstaan die veel van elkaar verschillen, wat mogelijk is omdat de handpalmesdoorn van nature al een heel variabele soort is. Deze drie bomen zijn dunner dan 20 cm en vallen daarom net als onder andere enkele magnolia’s, treurbeuken en een ginkgo niet onder de beschermende werking van de bomenverordening. Het is dan ook  nog onduidelijk of ze de herinrichting van het kerkhof zullen overleven. Daar komt volgende week vast verandering in als de klankbordgroep, die door de gemeente is samengesteld, uitgebreid geïnformeerd wordt over de herinrichtingsplannen. In de klankbordgroep nemen zitting een lid van de gemeentelijke monumentencommissie, een bestuurder en een groencommissaris van de VGO, Wim ten Vaarwerk, lid van de Hengelose bomenwerkgroep van de Natuur- en Milieuraad, Bert Roos als aanwonende en ikzelf.

Nacht van de Nacht

Licht in de duisternis geeft een veilig gevoel. Als je niets meer ziet kan dat nogal beklemmend zijn. Ik herinner me een tocht door een oerwoud na zonsondergang; het was zo snel donker geworden dat ik mijn voeten nauwelijks nog zag en soms als een blindeman mijn weg moest zoeken, terwijl er verderop een gehuil losbarstte: vechtende apen of een tijger? Dan ben je wel blij als je het kamp weer bereikt hebt. Bij een andere gelegenheid, in de binnenlanden van Spanje, doorwaadde ik een rivier bij het licht van de sterren. Dat was een erg prettige ervaring, nog zo veel kunnen zien bij zo weinig licht. Als je daar naar boven kijkt weet je weer waarom de Melkweg heet zoals hij heet.



De oude begraafplaats bij nacht in 1991

En dan was er nog een heel andere voettocht, in de nacht van 25 op 26 november 2005, toen er zo veel sneeuw was gevallen dat al het verkeer vast was gelopen. Ik was gestrand in Oldenzaal en besloot te voet verder te gaan, over binnenwegen. Al van verre, ik was nog niet eens op de helft, gaf een enorme lichtkoepel de richting aan. Te midden van bos en veld was het onwaarschijnlijk licht, zo licht dat je de krant haast kon lezen. De lichten van onze stad weerkaatsten tegen de laaghangende bewolking, en dan opnieuw tegen het sneeuwdek, waardoor alles aangelicht werd. Wat een wonderlijke ervaring!

 

Als het aardedonker is in de stad is dat bepaald onveilig, en daarom is het goed dat er straat- en andere verlichting is. Maar we zijn met z’n allen wel heel erg doorgeschoten. Overmatige verlichting kan het dag- en nachtritme van mensen en dieren in de war brengen. Tijdens de Nacht van de Nacht schakelen morgenavond de gemeente, de bibliotheek en tenminste 26 andere instellingen en bedrijven niet essentiële verlichting uit om zo de aandacht te vestigen op dit groeiende probleem.



Gelukkig zijn er nog steeds donkere plekken in de stad in de vorm van parken en andere groene longen. De oude begraafplaats is er daar één van. Het is waarschijnlijk de donkerste plek in of nabij het Hengelose centrum. Dat heeft niet alleen te maken met het ontbreken van lantaarns op het terrein, maar ook met de vele bomen die werken als een scherm tegen het licht dat van buiten komt. Als daar gaten in geslagen worden, zoals in de bedoeling ligt, gaat dat ten koste van de schaarse duisternis. Duisternis is een zeldzaam goed aan het worden.

In de ban van het gif

‘Onkruid vergaat niet’, heet het, maar onkruidverdelgers weten er wel raad mee. Tot begin deze maand stonden tegen het hek dat de oude begraafplaats scheidt van de Bornsestraat een flink aantal wilde planten, vooral stinkende gouwe, die maandenlang gebloeid heeft met fraaie, gele bloemen. Ook elders op het gedeelte van het kerkhof dat in bezit is van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud, een strook aan de noord- en westkant, sneuvelde inheemse flora, o.a. een jonge vlier. Enkele weken geleden is daar gespoten met een verdelgingsmiddel met een traag werkende stof, zodat het even duurde voordat de gevolgen volledig aan het licht kwamen. De trage werking duidt op het gebruik van glysofaat, het werkzame middel in Round Up. Dat is tegenwoordig een veelgebruikt gif, niet alleen in de land- en tuinbouw, maar ook bij veel gemeenten en particulieren is het populair geworden om stoep en tuinpad van groen te ontdoen. Het middel heeft de naam veilig te zijn voor zowel mens als milieu, omdat het vrij snel zou worden afgebroken. Er duikt echter steeds meer informatie op waaruit afgeleid kan worden dat dit bepaald geen onschuldig middel is. In regio’s in Argentinië, waar het gebruik hoog is vanwege sojateelt, zit het aantal gevallen van kanker, geboorteafwijkingen, long- en huidziekten sterk in de lift. Vorig jaar brachten bezorgde Argentijnse onderzoekers naar buiten dat embryo’s van amfibieën die in contact waren gebracht met een zeer sterk verdunde oplossing van glysofaat een kleinere kop en een afwijkend zenuwstelsel ontwikkelden. ‘Het is duidelijk dat glyfosaat niet onschadelijk is en dat het niet afbreekt, maar zich opstapelt in cellen’, aldus een van de onderzoekers. ‘Men kan er vanuit gaan dat wat met amfibieën gebeurt ook met mensen kan gebeuren.’

Wie thuis het eigen milieu wil verpesten moet dat natuurlijk helemaal zelf weten, maar in dit geval gaat het om de openbare ruimte. Je moet er toch niet aan denken dat je daar onwetend een met vergif behandelde bloem of blad aanraakt, of juist voorbij loopt op de stoep tijdens een bespuiting. Waarom men vergif gebruikt om zich van een paar onwelgevallige plantjes te ontdoen is mij helemaal een raadsel  Het probleem is toch simpel op te lossen met een schoffel? Of is de VGO zo in de ban geraakt van het ‘onschuldige’ glysofaat dat zij niet anders meer weet? [NB zie naschrift] Het is immers niet de eerste keer dat het door of in opdracht van de vereniging gebruikt wordt, want vorig jaar werd het ook uit de kast gehaald om te voorkomen dat de tientallen gekapte rododendrons opnieuw zouden uitlopen. Je gaat je zo langzamerhand afvragen welke waarde de VGO toekent aan de natuur in deze bijzondere en soortenrijke stadsoase.

Naschrift: Tijdens de bijeenkomst van de klankbordgroep op 10 november bleek dat de VGO geen opdracht heeft gegeven om gif te spuiten op de wilde planten langs het hek aan de Bornsestraat. Dat was een initiatief van een werknemer van een onderhoudsbedrijf dat werkzaamheden op de begraafplaats uitvoerde. Deze persoon handelde geheel op eigen gelegenheid, aldus een woordvoerder van de VGO, en hij is inmiddels ter verantwoording geroepen.

Klein grut



Ons land kent behalve een slordige 1400 soorten hogere planten ook nog eens zo’n 600 soorten mossen en bijna 700 soorten korstmossen; nietige plantjes waar je gemakkelijk aan voorbij kunt gaan. Korstmossen zijn schimmels die samenleven met een wier of een alg. Deze symbiose is vaak zo hecht dat ze niet zonder elkaar kunnen. Korstmossen halen hun voedsel grotendeels uit de lucht en groeien vooral op plaatsen waar ze door zaadplanten niet verdrongen kunnen worden, zoals op steen, boomschors of mosrijke bodems. Ze groeien vaak uiterst traag, soms maar een tiende van een millimeter per jaar. Mossen zijn archaïsche en primitieve sporenplanten, die in tegenstelling tot korstmossen wel blaadjes hebben. Ze zijn bij veel mensen helaas niet populair.

‘Mos hoort niet op een pad’, zo kregen enkele bezoekers in het voorjaar te horen tijdens een voorlichtingsdag over de herinrichting van de oude begraafplaats. Het schijnt de bedoeling te zijn om de paden te ‘bekiezelen’ en de kiezels met de bovenlaag van de grond te vermengen. Dat kan het einde betekenen van enkele bemoste paden in het achterste deel van het kerkhof. Op het hele kerkhof zijn enkele tientallen soorten mossen en korstmossen te vinden, vooral op bomen en graven. Een stuk of tien soorten groeit op paden, zoals parapluutjesmos, dat zijn naam dankt aan de kleine parapluutjes die in het voorjaar omhoog schieten en die de sporen verstrooien. Ook korstmossen als klein bekermos en een vrij zeldzame soort leermos komen daar voor. Omdat kostmossen hun voedsel uit de lucht halen, zijn ze erg vatbaar voor luchtvervuiling. Bijna de helft van de inheemse soorten staat op de rode lijst van kwetsbare en bedreigde soorten. Uit oogpunt van behoud van soortenrijkdom zou het verstandig zijn om in elk geval een deel van de bemoste paden te behouden. Hetzelfde geldt overigens voor het restaureren en schoonmaken van de graven. Mosgroei kan grafstenen onleesbaar maken, maar mos tast de stenen niet aan. Een spic en span benadering is dan ook ongewenst en niet noodzakelijk.





V.l.n.r.: parapluutjesmos, klein bekermos en soredieus leermos







Hechtkracht tien: klimop

Als je in oktober nog vlinders wilt zien, kijk dan eens bij klimop, want deze houtige liaan van onze gematigde streken bloeit juist in de herfst, als er al niet zo veel andere bloemen meer zijn. Op oudere klimop ontstaan bloemtrossen die een zachte, aangename geur verspreiden. De overvloed aan onopvallende kleine, groengele bloemetjes leveren een overdaad aan nectar en stuifmeel. Bijen, zweefvliegen, kevers en vlinders, zoals distelvlinder, atalanta, gehakkelde aurelia en dagpauwoog, worden er door aangetrokken. Nachtvlinders vinden er overdag dekking. Citroenvlinders overwinteren tussen het blad en boomblauwtjes zetten er hun eieren op af. Klimop is ook een goede slaap- en schuilplaats voor allerlei vogels, en leent zich ook goed voor de bouw van nesten. De zwarte bessen zijn pas in het voorjaar rijp en worden dan onder meer door lijsters, spreeuwen en duiven gegeten.

Klimop is net als taxus en hulst al heel lang een typische kerkhofplant. Klimop is een zinnebeeld voor trouw vanwege de enorme hechtkracht, maar ook voor eeuwig leven, omdat het blad altijd groen blijft. Op grafzerken werd het wel gebruikt als symbool voor onsterfelijkheid. In het Egypte van de farao’s was de klimop gewijd aan Osiris, god van de vruchtbaarheid en de wederopstanding, en heerser over het dodenrijk.

Nog steeds is op de oude begraafplaats veel klimop aanwezig, zoals bij de betonnen afscheiding achter op het kerkhof. Waar elders op het terrein klimop vooral de grond bedekt gaat hij hier de hoogte in. Dit is ook de enige plek waar de klimop oud genoeg is geworden om tot bloei komen. Het ligt helaas in de bedoeling om de betonnen schutting te vervangen door een hek. Wat er dan met de klimop gebeurt daar kun je naar raden. Ook zal er opruiming worden gehouden onder de klimop die de grond bedekt. Vanwege de grote waarde voor de fauna is het belangrijk om in elk geval een gedeelte te behouden. Er dreigt al zo veel verloren te gaan door de voorgenomen modieuze herinrichting...

Hoge bomen vangen veel wind

De hoogste en tegelijk ook de dikste boom op de oude begraafplaats is een Italiaanse populier. Hij torent boven alles uit en is al van verre zichtbaar, net een groen baken dat aangeeft: hier moet je zijn. Italiaanse populieren worden een meter of dertig hoog en deze boom, die waarschijnlijk geplant is in de jaren twintig, is maar liefst 1,3 meter dik. Deze boomsoort is een cultivar van de ook bij ons voorkomende, maar door het verdwijnen van zijn natuurlijke milieu zeldzaam geworden zwarte populier. In tegenstelling tot de zwarte zijn de takken van de Italiaanse populier heel sterk omhoog gericht, wat de boom tot een slanke zuil maakt. Hij werd vanaf de 18e eeuw vanuit Noord Italië over Europa verspreid, vandaar de naam. Deze snelle groeier maakt deel uit van de wilgenfamilie, maar geeft geen overlast door pluis, omdat van deze cultivar alleen een mannelijke variant bestaat. Het blad, dat ruitvormig tot driehoekig is, ruist mooi op de wind en in de loop van de herfst wordt het prachtig geel.
Deze boom is kerngezond en staat gelukkig niet op de nominatie om gekapt te worden. Hoge bomen vangen veel wind en dat geldt zeker voor Italiaanse populieren, maar het zijn geen bomen die snel omwaaien.

Meer bezuinigen op groenonderhoud

Zoals ik in het vorige artikel beschreef stelt de gemeente hoge eisen aan grasvelden. Dat merk je ook aan het maaibeleid. Onvermoeibaar rukken de maaimachines uit, of er nu iets te maaien valt of niet. Het voorjaar en de eerste helft van de zomer waren veel te droog, maar desondanks werd er gewoon gemaaid, zoals op het groene eiland in Thiemsland. Het door zon en watergebrek verdorde gras was geen millimeter gegroeid, maar het maaien ging door. Het leek wel de werkverschaffing. Het zou bij de gemeente toch bekend moeten zijn dat maaien in dergelijke omstandigheden geen zin heeft. Door het nastreven van biljartlakengazons is het aantal maaibeurten zonder meer veel te groot. Daar valt flink op te besparen, want de gemeente betaalt per vierkante meter. Gemillimeterd gras is bovendien veel kwetsbaarder dan gras dat wat langer is. Het is veel gevoeliger voor uitdroging, en het is dan ook geen wonder dat het er wekenlang bruin aangebrand bij lag. Het herstelt zich gelukkig wel weer als de weersomstandigheden zich wijzigen, maar zolang dat niet het geval is, ziet het er niet uit. Op de natuurrijke oude begraafplaats, waar de onderhoudsnormen flink zullen worden opgeschroefd, zal het gras in het groeiseizoen elke week gemaaid worden, zo onthulde een ambtenaar een klein jaar geleden. Is dat wel een verstandige beslissing?

Bezuinigen op groenonderhoud

Met het oog op de gevolgen van de financieel-economische crisis maakt de gemeente zich op voor bezuinigingen van 15 miljoen voor de komende vier jaren. Onlangs hebben de oppositiepartijen bekend gemaakt dat ze de komende weken gezamenlijk willen onderzoeken waar op bezuinigd kan worden. Ze vinden de voorstellen die het college van B&W tot nu toe heeft ontwikkeld te weinig concreet. Het CDA heeft vorige maand de website www.ideevoorhengelo.nl gelanceerd, waar iedereen ideeën voor bezuinigingen kan inbrengen. Een prima idee!

Waar veel op bezuinigd kan worden is het onderhoud van grasvelden. In mei en september zijn in Thiemsland aan weerszijden van het Bevrijderslaantje bestaande grasvelden op de schop gegaan, omdat ze ‘niet meer aan de gestelde kwaliteitsnorm voldoen’, zo bracht toenmalig wethouder Weber in april nog op de valreep naar buiten. Wat was het geval: tussen het gras van de gazons, die ongeveer 10 jaar geleden zijn aangelegd, groeiden wilde planten en dat schijnt niet door de beugel te kunnen. Een graafmachine schepte de bovenlaag om waarbij organische mest werd toegevoegd, waarna nieuw gras werd ingezaaid. Het verrijken van de grond vermindert de kans dat de wilde flora opnieuw de kop op steekt. Zo ontstaan soortenarme groene grasvelden, ook wel groen asfalt genoemd.

Aan de westkant van het houten wandelpad van het Heemafstraatje naar het groene eiland is de situatie nog onveranderd. Hier groeien nog allerlei wilde planten, die vaak lang en uitbundig bloeien. Vaak is de natuurlijke flora ook beter bestand tegen droogte, zoals we dit jaar goed hebben kunnen zien. Te midden van het troosteloos bruin verbrande gras staken wilde bloemen vrolijk af in roze, witte en gele tinten. Van zo’n bloemenweelde word je vanzelf vrolijk! Het is dan ook moeilijk te begrijpen waarom er zoveel geld wordt uitgegeven om van iets moois iets saais te maken. Zou het niet veel slimmer zijn om met de natuur mee te bewegen in plaats van er tegen in gaan? Hoe meer we de natuur naar onze hand willen zetten, hoe duurder we uit zijn!

Paddestoelen bij de vleet

 

Geweizwam, vliegenzwam en zwavelzwam in het bosje naast de moestuin

Dit jaar is een goed paddestoelenjaar en dat is ook merkbaar op de oude begraafplaats. September was een topmaand. Honderden paddestoelen doken op uit de grond of uit vermolmd hout; sommige tussen de graven, andere op de grasvelden, maar het merendeel verborgen tussen de bosjes ten westen van de moestuin achter in het kerkhof. Dat gebied is moeilijk toegankelijk, want het is een beetje een wildernis waar van alles door elkaar groeit. De bodem is er heel rijk en er zitten nog oude stobben in de grond van dikke berkenbomen, die zo’n 10-15 jaar geleden gekapt zijn. Helaas zijn veel paddestoelen net zo snel weer verlept en verdwenen als dat ze de kop op steken.

In ons land komen ongeveer 5000 soorten paddestoelen voor en tot nu toe heb ik ruim 20 soorten gespot op het kerkhofje. Een groot aantal groeit op vermolmd hout, zoals de geweizwam en de zwavelzwam op de foto. De zwavelzwam groeit op de stam van de pruimenboom, die er slecht aan toe is en op de nominatie staat om gekapt te worden. Het ligt trouwens in de bedoeling dat het hele bosje, dat ook erg in trek is bij zangvogels, weg gebulldozerd zal worden ten behoeve van de herinrichting, zo heb ik uit welingelichte bron vernomen. Dat zal een groot verlies opleveren aan biodiversiteit, want het is een van de soortenrijkste stukjes van het kerkhof. Het zou mooi zijn als onze Groen Links wethouder mevrouw Oude Alink het behoud van soortenrijkdom en groen in de stad een hogere prioriteit kan geven.

Stand van zaken

Vier seizoenen zijn alweer voorbij gegaan sinds de gemeente zichzelf een kapvergunning gaf voor 35 bomen op de oude begraafplaats. Omwonenden en regelmatige bezoekers van het kerkhof waren in het geheel niet betrokken geweest bij het ingrijpende herinrichtingsplan, dat aan de bomenkap ten grondslag lag. Het duurde dan ook niet lang voordat het verzet losbarstte.

Sjoerd Heringa en ikzelf dienden bij de gemeente een bezwaarschrift in tegen de voorgenomen kap. De gemeentelijke bezwaarschriftencommissie verklaarde in maart van dit jaar de bezwaren niet ontvankelijk, omdat we niet in het zicht van de te kappen bomen wonen. Om dreigende kap te voorkomen wist een groepje tegenstanders in korte tijd 372 handtekeningen tegen de kapplannen aan de burgemeester aan te bieden, die beloofde ze aan het nieuw te vormen college van B&W te overhandigen. De kap werd uitgesteld tot oktober. In mei volgde een brief aan het nieuwe college met argumenten tegen de omvangrijke bomenkap. Eind augustus vormden Bert Roos, Sjoerd Heringa en ik een actiecomité en vond een gesprek plaats met wethouder Janneke Oude Alink, stadsdeelhoofd Hilco Huisstede en beheerder Henk Groothuis. Het resultaat van dit gesprek was dat de gemeente een klankbordgroep zou gaan formeren en de bestaande informatie zou bundelen in een ‘praatpapier’. Daar wordt aan gewerkt en de verwachting is dat in de loop van oktober de klankbordgroep geïnformeerd gaat worden en een uitspraak kan doen over de plannen. Verder hebben we o.a. gesproken met Vincent Mulder van de SP en met Leo Janssen van Pro Hengelo, die beiden kritisch staan tegenover de kapplannen. De kap is niet te verwachten voor november en er zal geen boom gekapt worden voordat de klankbordgroep een uitspraak heeft gedaan, zo beloofde de gemeente.

Groei

Het verre roepen van een uil

De kilte van de noordenwind

Het langzaam vallen van de nacht

Een kreet: een mensenkind!

Vanuit het duister naar het licht

Val je ineens in het bestaan

Beginnend bij je moederborst

Heb je een lange weg te gaan

De eerste stapjes aan haar hand

De grote stappen die nog komen

De wereld opent zich voluit

En geeft je stof tot vele dromen

Je zuigt dat alles in je op

Zo helder is die eerste keer

Een uil, de wind, een sterrennacht

Je wilt nog zoveel, zoveel meer

Je leeft je leven als een droom

Het lijkt zo onbeperkt van duur

Volg je de stroom of volg je niet

De cirkelgang van de natuur


© 2010