Egelweekend

Dit weekend is er speciale aandacht voor egels, omdat deze leuke en nuttige dieren steeds meer in het gedrang komen. In twee decennia is hun aantal waarschijnlijk met de helft afgenomen, zo is uit onderzoek gebleken. Egels hebben een voorkeur voor kleinschalige landschappen, die echter steeds zeldzamer worden. Ze leven ook in steden, waar ze in de schemering en ’s nachts hun kostje bij elkaar scharrelen in tuinen en plantsoenen, maar ook in parken en op begraafplaatsen. Daar zoeken ze insecten, wormen en slakken, en als het zo uit komt verschalken ze ook wel eens een muis. Omdat het vooral nachtdieren zijn zien we ze maar zelden. Hun aanwezigheid is soms af te leiden uit de drolletjes die ze achterlaten. Die zijn heel kenmerkend, omdat ze glinsteren door de vermalen dekschilden van de kevers die ze eten. Bij de Zoogdiervereniging kan iedereen die dit jaar egels heeft gezien, zowel levende als dode, dat registreren, zodat er meer zicht ontstaat waar egels voorkomen .

Egels hebben veel te lijden van het steeds drukker wordende verkeer. Ze lopen ’s nachts vaak vele kilometers met alle kans op een aanrijding. Ze zijn niet erg snel en hebben de neiging om langs de rand van de weg te lopen, wat vooral bij smalle wegen slachtoffers maakt. De meeste egels die we zien zijn dan ook platgereden exemplaren. De afgelopen week vond ik er drie, allemaal pubers en niet ver van elkaar, dus vermoedelijk uit hetzelfde nest. Ook het enorme gebruik van vergif werkt zeer nadelig voor egels. Ze eten van de vergiftigde insecten, slakken en muizen, en worden er ziek van of erger. Een extra probleem voor de egel is dat steeds minder stadstuinen groen en open zijn. De veel voorkomende verstening van tuinen, waarbij alles wordt betegeld en strak omheind, biedt egels geen mogelijkheden. Door dit alles neemt de levenskans van egels per jaar af, zo signaleert Egelbescherming Nederland. De Zoogdiervereniging heeft vorig jaar al opgeroepen om de egel op de Rode Lijst van bedreigde zoogdieren te plaatsen.

Gemeenten en tuineigenaren zouden veel kunnen doen om de egel meer kans te geven om te overleven. Als tuinen bijvoorbeeld via egelpoortjes met elkaar worden verbonden, dan vormen ze een aantrekkelijker leefgebied. Een opening van 12 x 12 cm in een hek of schutting is al groot genoeg om een egel door te laten. Gemeenten zouden groene gebieden in de stad zo veel mogelijk met elkaar kunnen verbinden, zodat er veilige migratieroutes ontstaan. Sommige gemeenten proberen echt rekening te houden met de behoeften van egels, zoals de gemeente Heemskerk. In Heemskerk legt men takkenbossen in plantsoenen, zodat egels daaronder beschutting kunnen vinden en een veilige plek hebben voor hun winterslaap. De gemeente Hengelo is nog niet zo ver dat er veel rekening met egels wordt gehouden. Zo lijkt het er sterk op dat bij de herinrichting van de oude begraafplaats, om maar eens een voorbeeld te noemen, het voor alles gaat om netjes. Het gras moet wekelijks gemaaid, de randen moeten strak en het blad moet weg. Maar egels floreren juist het beste in situaties die een beetje rommelig zijn. Als het gras wat langer is en er ligt hier en daar wat blad, dan zitten er meer insecten en valt er dus meer te eten. Het actiecomité Nee tegen Bomenkap Begraafplaats Bornsestraat pleit dan ook bij de gemeente voor meer aandacht voor de natuur op het oude kerkhof.

Vertrouwen



De winst van inspraak: bomen langs het Bevrijderslaantje



Eergisteren waren Sjoerd Heringa en ik op een gezamenlijk spreekuur van de Hengelose politieke partijen om hen te informeren over het feit dat bij de herinrichtingsplannen voor de oude begraafplaats omwonenden en gebruikers geen mogelijkheid hebben gehad om in de planfase daarover mee te praten. Bij de herinrichting van het Bevrijderslaantje vorig jaar was die mogelijkheid er wel, en dat heeft geresulteerd in een aanzienlijke verbetering ten opzichte van de situatie bij oplevering. Toen was er sprake van een door steen en asfalt gedomineerde ruimte met aan begin en eind een boompje. Door de inbreng van omwonenden is er uiteindelijk een rij bomen geplant, zodat het inderdaad enigszins op een laan lijkt. Het is een verschil van dag en nacht.

We hebben ook aangekaart dat er een gebrek is aan zorgvuldigheid, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de argumentatie waarmee de kap van bomen wordt verdedigd, met als voorbeeld de onjuiste stelling dat bomen gebouwen zouden ondermijnen. Door een van de politici werd opgemerkt dat de gemeente toch zorgvuldig handelt, want zij had na de niet ontvankelijk verklaring van de tegen de bomenkap ingebrachte bezwaren de kap gewoon door kunnen zetten. Zo hadden we het nog niet bekeken, en vanuit dit standpunt bezien kun je zeker zeggen dat de gemeente zorgvuldig handelt door nu eerst een klankbordgroep de gelegenheid te geven om over de herinrichtingsplannen haar licht te laten schijnen. Hoe deze groep er uit gaat zien en of zij volledig geïnformeerd zal worden is nog onduidelijk. Tot nu toe was de informatievoorziening vaak gebrekkig, zoals bleek uit de buitengewoon slechte plattegrond die als bijlage aan de kapvergunning was toegevoegd. En dan is er nog de vraag hoe serieus de inbreng van de klankbordgroep genomen zal worden. Ter geruststelling zeiden de politici dat als het de verkeerde kant op gaat wij aan de bel kunnen trekken. We vertrouwen erop dat we een eerlijke kans krijgen.

Onduidelijke status

Behalve de 35 bomen waarvoor vorig jaar een kapvergunning is afgegeven zijn er nog tenminste 7 bomen op de oude begraafplaats die als het verkeerd uit pakt het einde van het jaar niet zullen halen. De informatie over mogelijke kap komt merendeels van mensen die de voorlichting in mei hebben bijgewoond. Het gaat om een berk van een halve meter dik, een grote lijsterbes, een oude hoogstam appelboom die vol zit met lekkere, sappige appels, en verder nog 2 cypressen, een fijnspar en een magnolia. Tot nu toe heeft de gemeente alleen voor wat betreft de berk, de lijsterbes en de magnolia toegegeven dat het voornemen bestaat ze te kappen. De berk is kerngezond, net als de appel, de fijnspar en de magnolia. De lijsterbes is van matige kwaliteit en de 2 cypressen zijn matig tot slecht. Voor de berk en de lijsterbes moet alsnog een kapvergunning worden afgegeven vanwege hun omvang. Op de onderstaande door mij vernieuwde plattegrond van het kerkhof is te zien dat het grootste deel van het kerkhof eigendom is van de gemeente. Vanaf een diameter van 20 cm moet in dat gebied een kapvergunning worden afgegeven. Het veel kleinere deel dat in bezit is van de VGO is particulier terrein en daar geldt een grens van 30 cm. Het kappen van de lijsterbes en de appelboom gaat ten koste van de voedselvoorraad van vogels, de kap van de fijnspar gaat ten koste van de mogelijkheden van de groep eekhoorns, en aantal soorten zangvogels leeft van de fijne zaden van de berk.

De magnolia is een verhaal apart. De boom heeft lange tijd een beetje in de verdrukking gestaan tussen de beuken aan de kerkhofrand en een rijtje coniferen die tot enkele jaren terug achter de stenen gedenkbank stond. De magnolia is door die insluiting aan twee kanten recht omhoog gegroeid, het licht achterna, en dat wordt hem nu kwalijk genomen. Andere magnolia’s vertakken zich in alle richtingen en groeien meer breeduit. Deze doet dat dus niet en ja, dan val je uit de toon. De bloemen zitten ook nog eens allemaal hoog bovenin, zo werd gezegd. Dat lijkt zo voor wie niet goed kijkt, want sinds de coniferen weg zijn komen er zijtakken het gat opvullen. Als deze boom de tijd krijgt om verder te groeien, dan wordt hij steeds mooier. Grote kans dat de nieuwe zijtakken in de toekomst over de bank heen groeien, zodat je onder een bloeiende magnolia kunt zitten. Waar kan dat elders in Hengelo? Deze boom bloeit als laatste; zijn einde zal de bloeitijd van de magnolia’s op het kerkhof ook nog eens verkorten. Zo’n fraaie boom omhakken is niet verstandig.

De vraag is wat er nog meer tegen de vlakte gaat als de plannen voor herinrichting ongewijzigd doorgevoerd worden. Er zijn nog enkele magnolias die niet onder de beschermende werking van de boomverordening vallen, omdat ze net niet dik genoeg zijn. Ze zouden zomaar kunnen verdwijnen. Zullen de twee oude hoogstam perenbomen het overleven? Het blijft vooralsnog onduidelijk.

Hengelo ontgroent

Troelstrastraat kort voor de kap in september 2007 ten behoeve van de

aanleg van vrijliggende fietspaden

Twee jaar geleden, op 30-08-2008, beschreef Vincent Mulder, raadslid van de SP, in TCTubantia een ongrijpbaar monster dat met een niets ontziende gang door Hengelo sluipt. ‘Het levert niet de aanblik van een grote verwoestende veldslag, maar meer van een virus wat overal in de stad zorgt voor plaatselijke kaalslag.’ Dat Hengelo in ras tempo ontgroent maakte hij helder met een opsomming van wat er in korte tijd was verdwenen: prachtige lindebomen bij het winkelcentrum Hasseler Es, vele grote reuzen aan de Troelstrastraat, bomen aan de Industriestraat ter hoogte van het Esrein, drie forse Ginkgo’s aan de Anninksweg. En dan de kaalslag rondom de nieuwbouw van het ROC: alle prachtige acacia’s aan weerszijden van de Lansinkesweg, de imposante rij linden aan de Julianalaan, en 32 van de 35 veldesdoorns langs de Willem de Clerqstraat. Hoewel andere gemeenten als Deventer, Arnhem en Utrecht door boomsparende maatregelen veel bomen wisten te redden zijn noch de gemeente Hengelo, noch de lokale natuur en milieuraad bij machte het zaagmonster te stoppen, zo concludeerde hij destijds. Een beleid waarmee zo veel mogelijk bestaande bomen gespaard worden zou uitkomst kunnen bieden. De SP is daar al jaren voorstander van. Helaas gebeurt nog te vaak precies het tegenover gestelde. De oude begraafplaats is daar een goed voorbeeld van. Ongeveer 40 bomen dikker dan 20 cm dreigen binnenkort te verdwijnen om vaak aanvechtbare redenen. Een vijftiental jonge boompjes van het kaliber struiken op een stokje komen er voor in de plaats.

De storm van 15 juli heeft Hengelo zo'n 500 bomen gekost en dat was een flinke klap. Maar ik denk dat weinig mensen er zich bewust van zijn dat alleen al in het laatste kwartaal van vorig jaar de gemeente voor bijna evenveel bomen een kapvergunning heeft afgegeven als er bij die storm gesneuveld zijn. Het eerste kwartaal van dit jaar waren het er trouwens ook weer bijna 500. Dat zijn niet allemaal gemeentebomen, maar de gemeente is wel de grootste aanvrager. 's Zomers gaat het gelukkig niet zo hard vanwege de beschermende werking van de Flora en Faunawet, die verstoring in het broedseizoen verbiedt. Toch betrof het over de periode juli 2009 - juli 2010 ruim 1400 bomen. Vincent Mulder riep destijds alle Hengeloërs op om alert te zijn en het niet zover te laten komen dat ons laatste groen wordt weggeschoffeld voor wat wel 'de vooruitgang' wordt genoemd.

Zo hoort het (niet)!

Schietwilgen hebben vaak een scheve stam

Hoe het hoort, of hoe niet, daar kun je over van mening verschillen. Vaak heeft het te maken met een verschil in smaak of een verschil in kennis. De onjuiste gedachte dat hulst niet op een kerkhof thuis hoort, zoals in mijn vorige artikel ter sprake kwam, duidt op een gebrek aan cultuurhistorische kennis van deze boomsoort, maar het is ook goed mogelijk dat een kwestie van smaak op de achtergrond een rol speelt. Dat lijkt mij zeker het geval bij de uitspraak van voormalig wethouder dhr. Weber, die tijdens de gemeenteraadsvergadering van 23 februari zei dat coniferen op het kerkhofje niet passen bij lindebomen. Of de stelling dat mos niet op een pad hoort, zoals een van de rondleiders op een voorlichtingsdag in mei verkondigde. Over de wilgen die langs de betonnen schutting in het achterste gedeelte groeien werd toen opgemerkt dat wilgen zo niet horen te groeien. Wat is het geval: de stam is scheef! Het gaat hier om schietwilgen, die als kenmerkende eigenschap hebben dat ze een scheve stam hebben. Een boom wordt zo veroordeeld om zijn eigen specifieke karakter. Het lijkt er op dat de deskundige van dit feit niet op de hoogte was, hoewel scheefheid al eerder als argument van stal was gehaald om de kap van een prachtige magnolia goed te praten. Het lijkt dus in eerste instantie een kwestie van smaak. Eerder werd van deze wilgen gezegd dat ze een bedreiging zouden vormen voor de aanpalende linden. Dat zou best zo kunnen zijn als men ze onbekommerd verder zou laten groeien, want ze kunnen een hoogte van wel 30 meter bereiken. Dat is een meter of 10 hoger dan de linden een tiental stappen verderop. Schietwilgen laten zich echter prima knotten, en dat gebeurt ook overal waar de hoogte beperkt moet blijven. Dat zou hier ook kunnen. Is een wilg dan zo’n ordinaire boom dat die niet op een kerkhof thuis hoort? Ik vindt dat deze 3 wilgen een plek verdienen omdat ze heel veel soorten insecten kunnen herbergen. Dat maakt ze tot een provisiekamer voor allerlei zangvogels. Het knotten stimuleert dat nog eens. Omdat er voor vogels bij de herinrichting zoveel dreigt te verdwijnen, zou het goed zijn om toch nog eens met andere ogen naar zowel de wilgen als de hulstbomen te kijken.

Hulst

Deze hulstboom groeit op de begraafplaats aan de Oldenzaalsestraat in de schaduw van honderdjarige beuken. Hij doet het daar prima en dat hoeft ook geen verbazing te wekken, want hulst is een boomsoort die sterk genoeg is om zich onder hoog geboomte te handhaven. Zoals ik al eerder schreef moeten een aantal grote hulstbomen op de oude begraafplaats verdwijnen, waarbij als argument is aangevoerd dat ze door de lindebomen in de knel komen. Blijkbaar zijn de deskundigen die over de oude begraafplaats beslissen er niet van op de hoogte dat deze levenskrachtige bomen heel wat kunnen verdragen. Twee hulsten zijn de afgelopen winter aangeknaagd door de konijnen. Tijdens de hoorzitting van de bezwaarschriftencommissie in februari werd door de gemeentewoordvoerder beweerd dat deze twee daardoor wel zouden afsterven, maar in het voorjaar zijn ze als vanouds uitgelopen. Ze hebben gebloeid en er zitten weer bessen aan de vrouwelijke boom achter op het kerkhof. Niets duidt erop dat ze bezig zijn om te sterven. Tijdens een voorlichtingsdag in mei werd er nog een ander argument voor de kap opgevoerd, namelijk dat hulst niet op een kerkhof thuis zou horen. Dat is onzin. Al sinds oude tijden is hulst verbonden met eeuwigheid. Alleen daarom al zou deze boom op geen enkel kerkhof mogen ontbreken. Toch moeten we er rekening mee houden dat de bij de deskundigen levende gedachte dat hulst daar niet thuis hoort het einde in zal luiden van alle hulst, groot en klein, op de oude begraafplaats. Dat betekent een belangrijke verarming van het voedselaanbod voor vogels in het winterseizoen. En minder voedsel betekent minder vogels. Is dat wat we willen?

Zorg en zorgvuldigheid

De enorme hoosbuien van vorige week hebben in één klap het neerslagtekort van vele maanden weggevaagd, zodat het grondwaterpeil eindelijk weer op een normaal niveau ligt. De verwachting is dat we vanwege de klimaatverandering in de toekomst vaker te maken zullen krijgen met weerextremen zoals langdurige droogte en zware buien. We zullen moeten leren om daar op in te spelen. Wie jong groen aanplant in een droog voorjaar zou zich ervan bewust moeten zijn dat die aanplant extra zorg nodig heeft om te overleven. Vooraan op de oude begraafplaats is dit voorjaar een proefvak aangelegd met bodembedekkers en stuk of 15 jonge rhododendrons. Het is de bedoeling om dit gedeelte, als de herinrichting wordt hervat, te gaan ‘stempelen’ op de rest van het kerkhof. Nu de droogte voorbij is staat meer dan de helft van de pas aangeplante rhododendrons in het proefvak er ellendig bij en lijkt op sterven na dood. Blijkbaar hebben ze geen of te weinig water gehad. Is dit een gebrek aan zorg of een gebrek aan deskundigheid? Hopelijk gaan gemeente en VGO voortaan zorgvuldiger te werk, want hier wordt, met uitzondering van de kwekerij, niemand beter van.

In gesprek met wethouder Oude Alink

Gisteren hadden Bert Roos en ik een gesprek met wethouder mevrouw Oude Alink van Groen Links over de bomenkap op de oude begraafplaats. We hebben onze punten ingebracht: allereerst is over de ingrijpende herinrichting van het kerkhof geen hoorzitting gehouden, waardoor omwonenden de mogelijkheid tot inspraak is onthouden. Ten tweede krijgt het belang van natuur en milieu in het herinrichtingsplan te weinig aandacht. Het gaat om een natuurrijk gebied dat zich decennia lang tamelijk ongestoord heeft kunnen ontwikkelen: ca. 60 soorten bomen en heesters, meer dan 20 soorten vogels, verder eekhoorns, egels en vleermuizen zijn er te vinden. We hebben in de discussie ingebracht dat iedereen het erover eens dat dit een bijzondere locatie is waar zorgvuldig mee moet worden omgesprongen. Naar ons idee is dat niet altijd gebeurd. Wij noemden de plattegrond die als bijlage aan de kapvergunning was toegevoegd en die wemelt van de fouten, waardoor het in sommige gevallen onduidelijk is welke bomen gekapt gaan worden. Wij noemden ook het gebruik van het gif Round Up op de stamresten van de in 2009 omgezaagde rododendrons. Wij vinden dat het gebruik van gif op deze natuurrijke plek ongepast. We hebben ook ingebracht dat er onjuiste argumenten zijn gebruikt om de kap te verdedigen, zoals het argument dat de te kappen bomen gebouwen zouden ondermijnen. Helaas zijn wegens tijdsdruk andere dubieuze en onjuiste argumenten niet aan bod gekomen, zoals de stelling dat coniferen niet bij linden zouden passen en dat ze graven links van het hoofdpad zouden ondermijnen. We hebben duidelijk gemaakt wat ons pas opgerichte actiecomité wil:

1. opschorting van de werkzaamheden,

2. het verbeterplan openstellen voor inspraak en

3. natuurwaarden zwaarder laten meewegen.

Resultaat van het gesprek: mevrouw Oude Alink wil niet dat het plan een heel nieuw inspraaktraject in gaat. Een globaal herinrichtingsplan is in 2008 door de commissie fysiek akkoord bevonden, en vervolgens is het in de gemeenteraad als hamerstuk aangenomen. Het is nog steeds de bedoeling dat er in november of december gekapt gaat worden. Maar vanwege de ontstane commotie wil zij omwonenden wel een mogelijkheid bieden om hun inbreng te geven. Wordt vervolgd.

Gemeentelijk groenplan

‘Het is hoog tijd voor een “ander denken” over groen. Groen is in tegenstelling tot water nog te veel het vulmiddel van de stedenbouw. Bij de invulling van woon- en werkgebieden wordt groen nog steeds beschouwd als welwillend extraatje, waar altijd wel weer wat van af kan. Toch is groen wezenlijk voor gevoelens van welbevinden en veiligheid van mensen. Goed groen geeft ook een “rijk” gevoel, want het bepaalt in belangrijke mate de waarde van onroerend goed in een wijk. Deze feiten lijken nauwelijks een rol te spelen in het beleid van gemeenten. Maar de leefbaarheid van steden staat wel op het spel.'

Met deze woorden opent het Gemeentelijk groenplan, dat nu op het stadhuis ter inzage ligt. Dit plan vormt de basis van een structureel groenbeleid dat gericht is op versterking van het groen in en rond onze stad. Groen is belangrijk, zo valt te lezen, omdat het o.a. een gunstige invloed heeft op de geestelijke en lichamelijke gezondheid van mensen, maar ook omdat het een bijdrage levert aan een prettig microklimaat in de stad. Het absorbeert stof, dempt geluid en remt de wind. Het geeft schaduw en verkoeling en trekt dieren aan. Groen maakt de stad compleet. Fijn dat de gemeente dat allemaal op een rij heeft!

De natuurrijke oude begraafplaats is in de uitvoeringslijst groenprojecten onder Thiemsland terug te vinden als Contour Huize Hengel/Algemene begraafplaats. Het meest opvallend aan deze groennota vind ik de bijlage met een opsomming van stadsrandzones en groene eilanden, die voor de stad van belang zijn, zoals bijvoorbeeld ’t Weusthag, het Prins Bernhardplantsoen en de Bataafse Kamp. De begraafplaatsen Deurningerstraat en Oldenzaalsestraat worden terecht getypeerd als groene natuuroases van rust. Huize Hengel staat er in als pas ingerichte groen en- waterplek. Maar nergens zie ik de oude Algemene begraafplaats aan de Bornsestraat genoemd. Van verbazing neem ik de lijst nog eens door. Zou ik het over het hoofd hebben gezien? Nee, juist de gemeente heeft deze groene oase over het hoofd gezien...

Naschrift: de gemeente werkt sinds eind 2011 aan een nieuw groenplan; zie hier en hier.

Oude begraafplaats rijk aan soorten

Soortenrijkdom is een kenmerk van een gezond ecosysteem. Behalve de ongeveer 60 soorten bomen en heesters zijn er op de oude begraafplaats talloze plantensoorten te vinden. Voor een deel gaat het om gecultiveerde soorten, maar ook talloze wilde planten hebben er vaste voet aan de grond gekregen. Bijzondere planten als aronskelk en wilde hyacint naast gewonere soorten als basterdwederik, madeliefje, stinkende gouwe, gewone en aarereprijs, helmkruid en vergeetmijnietje, en vlindertrekkers als speenkruid en koninginnekruid. Minimaal 7 soorten dagvlinders, waaronder atalanta, dagpauwoog, oranjetipje en boomblauwtje, en een onbekend aantal nachtvlinders bezoeken het kerkhof, naast twee libellensoorten die tussen de bomen op kleine insecten jagen. Voor het boomblauwtje zijn klimop en hulst van bijzonder belang, omdat deze vlinder juist bij voorkeur op het blad van deze heesters haar eieren legt. Helaas moeten de grote hulstbomen verdwijnen en ook zal veel klimop weggehaald worden als de herinrichting van het kerkhof ongewijzigd uitgevoerd gaat worden. Deze twee heesters zijn ook van belang voor enkele van de meer dan twintig vogelsoorten die op het kerkhof gesignaleerd zijn. De oude begraafplaats is de enige plek in en rond de binnenstad van Hengelo waar de natuur de afgelopen decennia min of meer haar gang kon gaan. Hoewel veel stadsgenoten dat zeer op prijs stellen en genieten van de ontstane natuurlijke rijkdommen in combinatie met de oude zerken op de graven van hen die ons voor gingen, is desondanks de kwetsbaarheid van dit kleine eldorado groot als gevolg van het verbeterplan, dat sinds 2009 ten uitvoer wordt gebracht. Zal het nog bijtijds lukken om hen die erover beslissen tot andere gedachten te brengen?

Stinkende gouwe langs het hek bij de Bornsestraat; boomblauwtje op rodondendronblad

Biodiversiteit en de oude begraafplaats

Op de oude begraafplaats aan de Bornsestraat is decennialang op een bescheiden manier onderhoud gepleegd. De natuur heeft zodoende veel ruimte gekregen, waardoor er vlakbij het centrum van onze stad een bijzonder gebied is ontstaan dat veel weg heeft van een gevarieerd bos met talloze soorten bomen en heesters en een afwisseling in jong en oud, hoog en laag, open en gesloten, licht en donker, en zelfs levend en dood hout. Naast 105 oudere bomen met een diameter van meer dan 20 cm staan er in deze groene long van minder dan een hectare nog tientallen jongere exemplaren. Inclusief heesters gaat het bij elkaar om circa 60 soorten. Het varieert van bijzondere exoten zoals atlasceder, japanse notenboom, levensboom en een tiental opvallende magnolia’s, tot echte inheemse soorten als hulst, taxus, zomerlinde, zomereik, beuk, berk en gewone esdoorn. Heesters als vlier, krentenboom, klimop en hazelaar zijn samen met de inheemse bomen van belang voor allerlei vogels, die dankbaar gebruik maken van de vele mogelijkheden om eten te zoeken. De kleine zaden van de berken zijn in trek bij zaadeters als kool- en pimpelmees. De pluizige zaden van de drie wilgen zijn niet geliefd bij vogels, maar daar staat weer tegenover dat wilgen interessant zijn voor insecteneters als de zwartkop, omdat ze veel soorten insecten kunnen herbergen. Hulstbessen zijn ideale winterkost voor merels, lijsters en kramsvogels. Geen wonder dat veel vogelsoorten het kerkhof weten te vinden. Naast de genoemde gaat het in elk geval om roodborst, winterkoninkje, fitis, vink, huismus, heggemus, boomkruiper, ekster, vlaamse gaai, kauw, zwarte kraai, houtduif en bonte specht, terwijl ook groene specht, boompieper, wilde eend, aalscholver en ijsvogel wel eens gesignaleerd zijn. Ook wordt het kerkhof bezocht door egels, die op zoek zijn naar insecten, wormen en slakken, en door 5-6 sierlijke eekhoorns, die uit zijn op eikels, beuke- en hazelnoten, en de denneappels van de twee fijnsparren. In de avondschemering vliegen er tussen de bomen talloze vleermuizen, die zich tegoed doen aan nachtvlinders en andere vliegende insecten. Zo veel rijkdom op zo’n klein stukje grond: een waardevolle plek die bescherming verdient!

Grote Weerschijnvlinder

Deze schitterende Grote Weerschijnvlinder dook vorige maand op bij een midden steentijd opgravinglocatie langs de Sleutelweg aan de oostelijke stadsrand van Enschede. De kleur van de vleugels varieert onder invloed van de lichtval van bruin tot paarsblauw. Je krijgt hem maar zelden te zien, want hij leeft een groot deel van z’n leven hoog in de boomtoppen. Deze vlinder bezoekt zelden bloemen, maar neemt daarentegen mineralen op uit de grond. Ook komt hij af op zweetlucht. De Grote Weerschijnvlinder is in ons land zeer zeldzaam en wordt ernstig bedreigd.

Het jaar 2010 is uitgeroepen tot het internationale jaar van de biodiversiteit. De rijkdom aan levensvormen neemt wereldwijd gestaag af en ruim 3000 soorten planten en dieren staan op uitsterven. De afname van biodiversiteit ten gevolge van menselijke activiteiten ligt naar schatting een factor 1000 hoger dan de natuurlijke ontwikkeling. De oerwouden en de zeeën, beide schatkamers van de natuur, worden in hoog tempo respectievelijk gekapt en leeggevist. Als dat niet verandert, dan zal dat grote gevolgen hebben voor de levenskwaliteit van onze kinderen en kleinkinderen. We blijven afhankelijk van de natuur en haar rijkdommen, ook in onze technologisch ver doorontwikkelde maatschappij.

Ook in ons land is de biodiversiteit in de loop van de vorige eeuw sterk afgenomen als gevolg van ruilverkaveling en intensivering van de landbouw, staduitbreiding en verkeerstoename. Intensieve landbouwgebieden zijn voor veel wilde dieren nagenoeg onleefbaar geworden, omdat ze in de eentonige maïsakkers en raaigraslanden nauwelijks nog iets te eten vinden. In toenemende mate zoeken ze hun heil in de stad, waar het een paar graden warmer is, er een grote verscheidenheid aan leefmilieus bestaat en er bovendien niet gejaagd mag worden. Hoewel steden tegenwoordig soortenrijker zijn dan intensief gebruikte landbouwgebieden, zijn er ook daar ontwikkelingen gaande die de soortenrijkdom bedreigen. De helft van de broedvogels in steden neemt in aantal af. Nestplaatsen voor gierzwaluwen verdwijnen in hoog tempo, en een eens algemene broedvogel als de huismus staat inmiddels op de rode lijst van bedreigde soorten. Binnenstedelijk groen staat onder druk door o.a. de groeiende verstening van stadtuinen, door bouwprojecten en wegenaanleg. Als gevolg van deze veranderingen in de stad zijn er steeds minder zaden en insecten te vinden, waardoor vogels moeite hebben om zelf in leven te blijven en jongen groot te brengen.

“Dien elkaar door liefde”

Deze spreuk tooit het beeld dat Piet Hamer in 1977 maakte van Frederika ter Horst, uitkijkend over de lindelaan op de oude begraafplaats. Het is dit jaar precies een eeuw geleden dat zij uit bezorgdheid over de ontwikkelingen rond dit kerkhof het initiatief nam om enkele invloedrijke mensen bij elkaar te roepen. Er was een nieuwe begraafplaats aan de Oldenzaalsestraat ontstaan, terwijl het oude kerkhof er verwaarloosd bij lag. De door de gemeente aangestelde doodgraver kon het onderhoudswerk niet aan. Brandnetels dreigden alles te overwoekeren. Ook hing sluiting en ontruiming op termijn in de lucht.

Met dit initiatief stond deze eigenzinnige en artistieke vrouw, die graag een jongen was geweest om naar de kunstacademie te kunnen gaan, aan de wieg van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud (VGO). Op 19 januari 1912 werd deze voor die tijd unieke vereniging opgericht. Het doel van de vereniging was zorg te dragen dat de eigen graven op de oude begraafplaats onaangeroerd zouden worden gelaten. Dat trachtte men te bereiken door de graven goed te onderhouden. Binnen een jaar waren er al bijna 400 leden en beschikte de nieuwbakken vereniging over een flink startkapitaal van f 6500. In 1915 werd het totale onderhoud van de begraafplaats door de gemeente aan de VGO overgedragen, waarbij de lasten voor rekening van de vereniging kwamen. Frederika ter Horst, een enthousiast tuinierster, zorgde voor nieuwe aanplant. Ze was erg verknocht aan het kerkhof en liet bij haar overlijden op17 augustus 1938 haar volledige vermogen na aan de VGO.

Nadat de begraafplaats in 1950 voor begraven gesloten was verklaard dreigde per 1980 ontruiming. Voordat het zover was deed het verenigingsbestuur echter een succesvolle poging om de begraafplaats op de monumentenlijst te krijgen. Dat lukte in 1970. Zeven jaar later werd met de gemeente overeen gekomen dat de gemeente de volledige kosten van het groenonderhoud zou dragen. Het onderhoud van graven en hekken bleef voor rekening van de VGO.

Honderd jaar na het initiatief van Frederika ter Horst is er opnieuw onrust over ontwikkelingen rond de oude begraafplaats. Dit keer gaat het niet om een gebrek, maar om een te verwachten overmaat aan onderhoud. Veel van de schoonheid van deze plek, die zich geleidelijk aan in een proces van decennia heeft kunnen ontwikkelen, dreigt gedachteloos weggepoetst te worden. De VGO heeft de plannen voor een radicale herinrichting gesmeed, terwijl het er niet op lijkt dat daarbij voldoende zorgvuldigheid in acht is genomen. De gemeente draait voor de kosten op en is verantwoordelijk voor de uitvoering. Is dit particulier initiatief anno 2010?

Onder vuur

‘Hier geldt noch tijd noch duur’, kopte de Tubantia gisteren boven een artikel over de recreatieve waarde van de oude begraafplaats. Was het maar waar! De tijd loopt spoedig af voor een deel van het historische groen op deze bijzondere plek. Nog een week of tien, dan gaat de zaag in een veertigtal oudere bomen. Dat is tenminste de bedoeling van het op nostalgie berustende verbeterplan van de VGO. Formeel aangelegd was het ver terug in de vorige eeuw, en zo zal het opnieuw zijn.

Het is al weer 3 weken geleden dat Radio Hengelo de laatste Onder Vuur van het afgelopen seizoen uitgezond. Dat was op de avond van de storm. Een van de items was de oude begraafplaats en de aanleiding was dat de monumentencommissie van de gemeente zich gepasseerd had gevoeld. De herinrichtingsplannen waren niet aan haar voorgelegd, terwijl er wel een monumentenvergunning nodig was. Achter de tafel zaten de nieuwe voorzitter van de commissie, dhr. De Gruil, en verder Gezinus Knegt van Pro Hengelo en wethouder Janneke Oude Alink. De herinrichting ontlokte weer kritiek bij enkele insprekers en dhr. Hamer riep de wethouder op om de uitvoering van de plannen stil te leggen. Dat is inmiddels gebeurd. In juni liet de gemeente nog weten dat half augustus de werkzaamheden hervat zouden worden, maar dat is uitgesteld tot na 25 augustus. Die dag staat er een gesprek op de rol tussen wethouder Oude Alink, dhr. Bert Roos, die naast de begraafplaats woont, en ik. Op het zogenaamde verbeterplan van de VGO valt het nodige af te dingen en er zijn steeds meer signalen dat er slordig is gewerkt. Wij streven ernaar dat het plan in elk geval op onderdelen bijgesteld wordt, zodat een aantal gezonde en waardevolle bomen voor de stad behouden blijft. Pro Hengelo heeft onlangs een brief aan B&W geschreven met het voorstel om van de herinrichting een politiek item te maken. Dat is een welkome steun in de rug. Hopelijk sluiten andere politieke partijen zich daarbij aan. Oude bomen kappen is gemakkelijk, maar als het werk gedaan is krijg je ze niet zomaar weer terug…

Een hart voor bomen

Schetsontwerp voor een bomenhart in Thiemsland                  

Honderden stammen zijn te dik voor de versnipperaar, waar alles tot 40 cm diameter in verdwijnt. Wat te doen met alle resterende bomen van de windhoos van 12 juli? Mijn idee is om een groot aantal stammen in verschillende lengtes recht overeind tegen elkaar te zetten in de vorm van een lindeblad. Lindebomen werden van oudsher geassocieerd met liefde en vruchtbaarheid. Het blad is hartvormig en je kunt er een boom in zien.

De opbouw moet zo zijn dat er een geleidelijk niveauverschil ontstaat tussen top en voet. De voet zou iets verzonken moeten worden, zodat het lijkt of het geheel in de grond wegzakt, of er juist uit te voorschijn komt. Dat is ook precies wat er vervolgens zou moeten gebeuren. Langzaam aan zullen de stammen vermolmd raken, de een sneller dan de ander. Ze vormen zo een voedingsbodem voor nieuw leven. Eerst zullen mossen en paddestoelen verschijnen, jaren later planten en nog veel later, waarschijnlijk pas na decennia, heesters en bomen. Het gaat om twee tegengestelde bewegingen. Het verval van de stammen is een beweging richting de aarde, terwijl het ontstaan van nieuw leven een beweging is richting de hemel. Een oefening in geduld.

Het hart is gesitueerd in Thiemsland langs het wandelpad dat in het verlengde van het Heemafstraatje ligt, maar kan natuurlijk op een andere locatie gerealiseerd worden, als er maar plek is voor iets van pakweg 10 bij 15 meter. Staat het eenmaal, dan moet de tijd haar werk kunnen doen. Belangrijk is dat het met rust gelaten wordt, wat wil zeggen dat er geen groenonderhoud wordt gepleegd. De natuur moet er ongestoord haar gang kunnen gaan. Zo zou na verloop van tijd een microreservaat kunnen ontstaan met bijzondere planten- en dierensoorten. Dat is natuurlijk ook afhankelijk van de aantallen mensen die deze plek gaan gebruiken. Het is weliswaar geen speelobject, maar het is wel mogelijk het te betreden.

Mijn ontwerp benadrukt de liefde voor het leven en berust op de gedachte dat leven en dood onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden; het een komt voort uit het ander.

Lees hier Bomenhart in aanbouw, en hier Een hart voor bomen, deel II

Een tweede leven

De zomerstorm van vorige week maandag betekende alleen al in Hengelo het vroegtijdige einde voor ongeveer 500 bomen. De helft waaide om en de andere helft is of wordt gekapt vanwege ernstige beschadiging en de risico’s die dat met zich mee kan brengen. De gemeente wil een gedeelte van deze bomen een tweede leven geven en roept iedereen op die een goed idee heeft voor een herbestemming om dat door te mailen of te bellen (wijkaanpak@hengelo.nl; 074-2459231). Dat kan tot 30 juli. Banken en krukjes liggen voor de hand, maar ook andere ideeën zijn welkom. Ook een kunstwerk is mogelijk. Voorwaarde is wel dat het resultaat geplaatst wordt in de openbare ruimte op een zachte ondergrond, zoals gras.

In de zomer van 2005 maakte ik uit een groot aantal stukken en stukjes hout het werk ‘de kersenboom’ in het voormalige politiebureau aan de Marskant, dat korte tijd later gesloopt is. Ik gebruikte stamdelen, takken en takjes, schors en houtsnippers van gekapte Hengelose bomen van allerlei soorten, die ik in de jaren daarvoor verzameld had. Ik bouwde het op in een van de oude kantoren, waardoor het niet groter kon zijn dan 7 bij 3 meter. Met een deel van de bomen die op 12 juli neer gegaan zijn zou op een dergelijke manier een nieuwe ‘boom’ gemaakt kunnen worden, als een ode aan alle bomen die op deze dag hun einde vonden. Met de hoeveelheid hout die nu voor handen is zou zoiets veel en veel groter uitgevoerd kunnen worden, bv. 30 bij 10 meter. Dan heb je een monument, een plek die herinnert aan deze gedenkwaardige storm die zoveel bomen fataal werd, maar die gelukkig in onze gemeente geen mensenlevens eiste.

Monument

Als een monument ter nagedachtenis aan een gevallen reus staat het restant van de alom bekende oude eik bij de Waarbeekschool aan de Twekkelerweg nog aan de straatrand te wachten op wat komen gaat. De windhoos van 12 juli maakte een einde aan het leven van deze oudste boom van Hengelo. Naar schatting dateert hij van rond 1750. Hij groeide op langs de oude kronkelweg naar Twekkelo, te midden van heidevelden die toebehoorden aan de marke Groot Driene. Bij de verdeling van de marke rond 1850 kwam de grond waarop hij stond in particulier bezit en werd begonnen met het in cultuur brengen van dit eertijds gemeenschappelijke bezit. De gemeente kocht het perceel in 1903 van de familie Groothuis voor f 1,25/m2 om er de Waarbeekschool op te bouwen. Eigenaar Jan Hendrik Groothuis stelde bij de verkoop de voorwaarde dat de gemeente de eik in de voortuin niet zou kappen. De gemeente heeft zich daar gelukkig aan gehouden, ook al werd de boom bij het recht trekken en verbreden van de Twekkelerweg een obstakel van formaat.

Zoals zoveel zeer oude bomen had ook deze eik een holle stam. Het uithollen van de stam is een natuurlijk proces, waarbij het dode kernhout vermolmd raakt. Een holle stam vormt geen gevaar voor een boom, behalve als er een scheur ontstaat, zoals bij deze eik aan de achterkant ooit gebeurd is. In het verleden is al eens de hulp van een boomchirurg ingeroepen, die reparaties aan de stam heeft uitgevoerd. Alle stormen en andere gevaren overleefd, tot op die ene…

De eik bij de Waarbeekschool in betere tijden, © Jozef de Bot                      

Jozef de Bot, de Hengelose kunstenaar die bekendheid geniet door o.a. zijn tekeningen van de stad en haar ontwikkeling, heeft deze monumentale zomereik jaren geleden in een van zijn werken vereeuwigd. Door de inzet van klompenmaker en natuurliefhebber Jan Hendrik Groothuis hebben we nog een eeuw van deze fraaie boom kunnen genieten.

Zomerstorm

Deze honderdjarige eik aan de Drienerparkweg heeft de zomerstorm van 12 juli niet overleefd. In korte tijd richtte een over Hengelo trekkende windhoos een spoor van vernielingen aan. De gevolgen van het noodweer zullen nog lang zichtbaar zijn, want er zijn heel veel bomen omgewaaid of beschadigd. De Grundel is een van de buurten die zwaar is getroffen. Overal, in particuliere tuinen en langs de straten, zijn bomen omver gegaan of zo zwaar beschadigd dat kappen onontkoombaar is. De prachtige Grundellaan mist 5 oude linden. In de Breukersweg werd een monumentale eik omver geblazen die 3 huizen zo ernstig beschadigde, dat de bewoners geëvacueerd moesten worden.

Ook de Enschedesestraat heeft een harde klap gehad en verloor een groot aantal iepen. Tussen de Grundellaan en de Kuypersdijk staan er nu nog maar drie overeind. Wat over blijft is een kale boel. Aan de Bataafse Kamp gingen 3 oude bomen om en kastanjes in het Bernhardplantsoen verloren dikke takken. Ook in Veldwijk gingen prachtige oude linden tegen de vlakte. De verliezen aan bomen zijn bij een hevige zomerstorm vaak groot, omdat alle blad nog aan de takken zit. De luchtweerstand is daardoor veel groter dan in de herfst of winter.

Op de oude begraafplaats ging gelukkig geen enkele boom verloren. Er vielen wat kleinere takken omlaag van de lindebomen langs de lanen en dat was alles. Niet de storm maar de mens is daar de grootste vijand van het groen. Nu Hengelo in één klap een groot aantal fraaie bomen kwijt is geraakt zou dat een reden te meer moeten zijn om zuinig te zijn met wat we nog hebben. Het getuigt niet van wijsheid om tientallen gezonde bomen op te offeren voor een plan dat beoogt om het kerkhof een formeler karakter te geven. Een modegril onder de vlag van duurzaam beheer, veel meer is het niet. We hebben dat groen veel te hard nodig om de stad leefbaar te houden.

Een vrouwelijke boom

Lindebomen hadden lang geleden een religieuze betekenis. Zij werden door Keltische en Germaanse volkeren beschouwd als vrouwelijke bomen en geassocieerd met Freya, godin van de liefde en de vruchtbaarheid, wier naam terug te vinden is in vrijheid, vrijen en vrijdag. Met de productie van duizenden zaadjes per boom zijn linden zeker een toonbeeld van vruchtbaarheid.

Bij de kerstening van ons land werden de kerken vaak gebouwd op plekken waar voordien heidense bijeenkomsten werden gehouden, zoals op de plaats van heilige bomen, meest linden en eiken. Aanvankelijk werden ze gekapt in opdracht van missionarissen om zo de overgang naar het christendom te stimuleren, maar daar kwam men van terug. Het was effectiever om gebruik te maken van deze heidense elementen door een nieuwe kerk naast een heilige linde te bouwen. De linden werden verbonden met de heilige maagd Maria.

Volgens de overlevering heeft ook naast de in 1840 gesloopte kerk op de oude begraafplaats een linde gestaan, die in het midden van de 18e eeuw vanwege ouderdomsgebreken gekapt zou zijn. Waarschijnlijk is deze boom geplant bij de bouw van de kerk in de 14e of 15e eeuw, maar het kan ook zijn dat deze linde dateert van de bouw van een nog oudere kerk. Linden kunnen immers tot 1000 jaar oud worden. In 1901 maakte L.M. Steenbergen aan de hand van verhalen die nog leefden onder de Hengelose bevolking een reconstructieschilderij van het Huys Hengelo en de bijbehorende kerk op de begraafplaats. Daarop is te zien dat er een hoge lindeboom stond vlakbij de kerk op een plek niet ver van waar nu de linde staat die de VGO wil kappen. Zou het niet heel mooi zijn om die linde daar toch te laten staan, als een zichtbare band met het verleden? De nadelige effecten voor de naastliggende magnolia zijn te ondervangen door het opsnoeien van de linde. Lindebomen kunnen zelfs een stevige snoei prima verdragen. Het is spijtig dat de VGO zich zó blind staart op terugkeer naar de situatie tussen de wereldoorlogen dat dit groene erfgoed geen waarde wordt toegekend. Natuurlijke opslag moet van de VGO het veld ruimen, maar is deze boom wel natuurlijke opslag?

Een waterval van bloemen

In tienduizendvoud beginnen de bloemen van de 33 krimlinden op de oude begraafplaats te ontluiken. Lang hebben we moeten wachten, maar nu gaat het snel en ondergaan de donkergroen gebladerde bomen een kleurverandering naar lichtgeel door de aanzwellende bloesempracht. Krimlinden hebben een smalle kroon met takken die steil omlaag duiken tot bijna op de grond, en die volop bezet zijn met bloesems, een ‘waterval’ van kleine maar prachtige bloemen, die zacht en aangenaam geuren. Waar in het voorjaar vooral de magnolia’s de show stelen, trekken nu de bloeiende lindebomen alle aandacht. Het is geen wonder dat deze circa 100 jaar oude bomen een hoge waarde wordt toegekend.

Minder gelukkig is een linde die afgezonderd staat van alle andere, wat links van de monumentale stenen bank. Hier staat een linde. Deze boom is een jaar of 40 oud, maar de VGO wil hem kwijt, want volgens de vereniging gaat het hier om natuurlijke opslag. Iets dat zo maar komt aanwaaien, past niet binnen het concept van de Franse stijl en dient verwijderd te worden. Is dat verstandig?

Dat iets natuurlijke opslag is vind ik geen reden om het weg te vagen, maar ik ben dan ook geen grote liefhebber van de Franse stijl. Ik ga hier aan voorbij en probeer te ontdekken of er nog iets anders een rol zou kunnen spelen. De linde staat op 5 meter afstand van een oude, breed uitgegroeide magnolia. De kronen van de twee bomen raken elkaar, maar er is niets aan de hand. De magnolia heeft prachtig gebloeid en zit prima in het blad. Ook de ongeveer 15 meter hoge linde is kerngezond. Het gevaar zit in de groei. Terwijl de krimlinden maar 20 meter hoog kunnen worden, kan een zomerlinde onder gunstige omstandigheden wel 40 meter de hoogte in groeien. De vraag is wat zo’n uitdijend gevaarte doet met de naastliggende magnolia. Magnolia is gelukkig een sterke boomsoort, maar als de linde op termijn te veel licht wegneemt bestaat het risico dat dit afbreuk doet aan de magnolia. Gelukkig zal het nog heel lang duren voordat deze jonge boom volgroeid is, en op zandgrond zal het wel helemaal niet zo’n vaart lopen. Maar toch is dit iets waar je niet zomaar aan voorbij kunt gaan. De zaag erin is de gemakkelijkste weg, maar zou er geen betere oplossing zijn?

Bomen koelen de lucht

Als het te heet is om in de zon te zijn, dan ben je blij met bomen. Ze hebben niet de nadelen van een parasol, waaronder de hete lucht vaak blijft hangen. Bomen zorgen voor een aangenamere temperatuur en zouden eigenlijk in geen enkele tuin of straat mogen ontbreken. Ze werken niet alleen als luchtfilter, maar ook als luchtkoeler. Deze eigenschap wordt steeds belangrijker, omdat steden tegenwoordig door de al maar toenemende opeenstapeling van steen, asfalt en metaal meer en meer hitte-eilanden zijn geworden. De temperatuur ligt in de stad in de zomer 1-6 graden hoger dan in het omringende buitengebied, zo is uit onderzoek gebleken. ’s Nachts kan het wel 10 graden schelen, omdat de zonne-energie die overdag door de bebouwing wordt geabsorbeerd daar lange tijd in ligt opgeslagen.

Binnen een stad zijn er ook weer verschillen. Een groene oase als de oude begraafplaats vormt in de tamelijk boomarme binnenstad een belangrijk koelelement door de aanwezigheid van een grote hoeveelheid bomen. Op het heetst van de dag ligt de temperatuur op het kerkhof 1,5 graden lager dan in de schaduw van bomen op het zonverbrande grasveld langs het Bevrijderslaantje. In de schaduw aan de voet van de metalen bomen op de markt is het veel heter: al gauw 2 graden boven het niveau van het kerkhofje. Het microklimaat op de markt is bij heet weer dan ook onbarmhartig vanwege het gebrek aan levende bomen, iets wat de bezoekers van het straattheaterfestival afgelopen zondag niet zal zijn ontgaan. Veel mensen bleven liever weg. Natuurlijke koeling zal steeds belangrijker worden en dat is een reden te meer om zuinig te zijn op een bomenrijke plek als de oude begraafplaats. De kap van 40 % van de oudere bomen kan een fikse aanslag vormen op het koelvermogen. Effecten op het microklimaat lijken echter geen rol te hebben gespeeld bij het opstellen van het verbeterplan door VGO en gemeente. Naarmate de stad heter wordt komt er een moment waarop bestuurders niet meer voorbij kunnen gaan aan natuurlijk koelvermogen.

Bomen en frisse lucht

Praktisch iedereen weet wel dat bomen het broeikasgas CO2 omzetten in koolstof en zuurstof. De koolstof wordt gebruikt voor de opbouw van de houtige delen, zoals de stam, terwijl de zuurstof vrij komt voor ons mensen om van te leven. Wat minder bekend is dat bomen de lucht zuiveren van gassen als ozon, ammoniak, stikstof- en zwaveloxides, en vluchtige organische stoffen, en eveneens van gevaarlijke deeltjes zoals fijnstof. Deze stoffen, die vooral door industrie en verkeer in de atmosfeer geloosd worden, zijn allemaal schadelijk voor de gezondheid. Luchtvervuiling kost mensenlevens. Het verminderen van de uitstoot door de ontwikkeling van zuiniger motoren en het afvangen van fijnstof bij de bron kost tijd, dus hulp kunnen we goed gebruiken. Hoewel het in de VS al gebruikelijk is om bomen in te zetten om de vervuiling te bestrijden, is het inzetten van de gratis reinigende kracht van groen in ons land nog niet echt van de grond gekomen. Dit waardevolle aspect wordt meestal over het hoofd gezien. Zo ook bij de oude begraafplaats.

Bomen halen voornamelijk de vervuiling uit de lucht via de huidmondjes op de bladeren. Welke stoffen het best worden afgevangen hangt af van de soort boom en de bladersoort. In grote lijnen nemen loofbomen eerder gassen weg en zijn coniferen geschikter om fijnstof af te vangen. Loofbomen met ruwe, harige bladeren lukt dat laatste ook prima. Luchtvervuiling kan daarom het best bestreden worden met een beplanting van verschillende soorten bomen en heesters met verschillende bladeigenschappen. Zoiets als de oude begraafplaats, waar tientallen soorten een groene long in de binnenstad vormen. De VGO heeft daar een veertigtal meest gezonde bomen in de ban gedaan. Daaronder valt het grootste deel van de coniferen, welke juist zomer en winter de lucht ontstoffen. Hengelo is niet de stad met de smerigste lucht in Nederland, maar met 50.000 gemotoriseerde vervoermiddelen en aan meerdere kanten omsloten door snelwegen heeft onze stad bepaald geen frisse lucht.

De blik verbreden

Het terugbrengen van de oude begraafplaats in de formele opzet van circa een eeuw geleden is gebaseerd op een visie die voor alles uit gaat van schoonheid en daarom strikt visueel gericht is. Je kijkt naar de beplanting en aan de hand van schoonheidscriteria, die vooral bij de Franse stijl nauw omschreven zijn, bepaal je of het mooi genoeg is of niet. In onze beeldcultuur is dat eigenlijk geen vreemde gang van zaken. Door de hoge eisen die bij de Franse stijl gehanteerd worden is het op een locatie als het kerkhofje al snel niet goed genoeg. Dan gaat de beuk erin en verdwijnen er tientallen gezonde bomen omdat ze niet aan de criteria voldoen.

Deze fixatie op het visuele degradeert bomen tot decorstukken die naar believen aangeplant en weer verwijderd kunnen worden bij elke wisseling van het modebeeld. We realiseren ons daardoor steeds minder dat bomen levende wezens zijn, met bijzondere eigenschappen die bijdragen aan een leefbare wereld. Als ze er maar als een plaatje bij staan, dan is het goed, zo lijkt tenminste de opvatting van de VGO.

Er is zo veel meer! Bomen bieden voedsel, nestgelegenheid en beschutting voor veel dieren, ook in de stad. Ze produceren niet alleen zuurstof, maar reinigen in een moeite door de lucht van giftige stoffen. Ze zorgen voor schaduw, zodat de temperatuur in de stad niet te hoog oploopt tijdens hitteperiodes. Bomen dempen verkeerslawaai. Ik stip het alleen maar even aan om te constateren dat dit alles blijkbaar geen rol speelt in de herinrichtingsplannen van de VGO, waar alles draait om een terugkeer naar de Franse stijl. Het ‘verbeterplan’ voor de oude begraafplaats getuigt van een te beperkte visie. De huidige omstandigheden wijken sterk af van de situatie aan het begin van de vorige eeuw en het lijkt me onverstandig om daar aan voorbij te gaan.

De ene stijl is de andere niet

Zowel de Franse als de Engelse stijl hebben elk hun eigen schoonheid. Ze zijn wel gebaseerd op heel verschillende ideeën over de relatie van de mens tot de natuur. Bij de Franse stijl draait alles om beheersing van de natuur. Rechte paden, strak gesnoeide hagen in rechte lijnen, symmetrie, geometrische vormen en verhoudingsgewijs grote, kort geschoren gazons bepalen het beeld. Alles is heel rationeel opgezet. Er wordt veel gebruik gemaakt van buxushagen om vakken aan te leggen. Per vak wordt er maar één soort planten gebruikt. Alles wat op een ongedwongen en nonchalante wijze groeit en niet in model geknipt kan worden is bij deze stijl eigenlijk niet zo welkom.

De Franse stijl maakte zo’n 300 jaar geleden furore in adellijke kringen. Als reactie hierop ontstond in de 18e eeuw de Engelse landschapsstijl. In plaats van de natuur in het gareel houden wilde men dat zij gewoon haar gang kon gaan. De kern van deze stijl is niet beheersing, maar loslaten. Het idee is om een landschap te scheppen waar weinig logica in zit, zodat je één kunt worden met de natuur. Het gevoel domineert hier het ontwerp, niet het verstand. Slingerpaden, boogjes en een spannende afwisseling van beplanting bepalen het beeld.

Zoals eerder al gezegd heeft de oude begraafplaats gedurende de vorige eeuw een geleidelijke verandering van stijl ondergaan. Door een beperkter onderhoud en een andere beplanting is het kerkhof meer en meer opgeschoven in de richting van de Engelse stijl. De paden verraden nog de opzet van weleer, maar de afwisselende en spannende beplanting zijn onbetwist de kenmerken van een veel lossere stijl, die veel meer past bij een historisch kerkhof. De VGO vindt echter dat het zo niet langer kan: terug naar ‘de oorsprong’, de formele Franse stijl.

Er zijn nog een aantal verschillen die er toe doen. Wilde dieren en planten lijken meer kans te maken in een omgeving die volgens de Engelse stijl is aangelegd, omdat deze stijl de natuur meer ruimte biedt. Dat is niet onbelangrijk nu steeds meer dieren, net als mensen overigens, naar de stad trekken, omdat het leven buiten de stad steeds moeilijker voor hen wordt. Een tweede verschil is dat het onderhoud bij de Franse stijl aanzienlijk duurder is. Er moet veel gesnoeid en gemaaid worden, en de strakke aanleg mag niet ontsierd worden door onkruid. Dat alles kost veel geld. De gemeente heeft twee jaar geleden € 14.000 per jaar gereserveerd voor het groenonderhoud van de oude begraafplaats in de nieuwe situatie. Dan kan het gras elke week gemaaid worden. Wel moet er nog even 15 miljoen bezuinigd worden…

Oud en nieuw

Eergisteren was er een speciale open dag naar aanleiding van het 100-jarig bestaan van de begraafplaats aan de Oldenzaalsestraat. Terwijl de regen met bakken uit de hemel viel nam burgemeester Kerckhaert een klokkenstoel officieel in gebruik door de klok voor het eerst te laten luiden. De heldere klanken ervan klonken door tot in alle uithoeken van de begraafplaats en waren voor het oor een aangename gewaarwording. Deze circa 100 kg wegende klok wordt voortaan geluid bij begrafenissen en is echt een aanwinst.

Onder invloed van de industrialisering groeide in de tweede helft van de 19e eeuw de Hengelose bevolking in rap tempo, waardoor de oude begraafplaats aan de Bornsestraat langzaamaan te klein werd. Tegen het einde van de eeuw gingen er steeds meer stemmen op om een nieuwe begraafplaats aan te leggen. Wel werd de oude begraafplaats in 1896 nog uitgebreid, waardoor het oppervlak ongeveer verdubbelde, maar het denken over een nieuwe begraafplaats had vaste voet gekregen. In de herfst van 1909 werd met de aanleg ervan begonnen, nadat Leonard Springer, één van de belangrijkste Nederlandse tuinarchitecten, het ontwerp had gemaakt. Dit oude gedeelte van de begraafplaats, parkachtig aangelegd in de Engelse landschapsstijl, is sinds 2002 een gemeentelijk monument. Het is een prachtig voorbeeld hoe je met bomen en heesters van een kerkhof toch een zeer aangename plek kunt maken.

Het belangrijkste verschil tussen de oude en de ‘nieuwe’ begraafplaats is de manier waarop ze zijn ontworpen. De losse Engelse stijl met gebogen lijnen en kronkelende paden, zoals vooral in het hart van het kerkhof aan de Oldenzaalsestraat te zien is, contrasteert sterk met de vooroorlogse opzet van de oude begraafplaats, waar een ontwerp volgens de Franse stijl gezorgd heeft voor een strakke, rechte padenstructuur. Ook is er een aanzienlijk verschil in grootte: het nieuwe kerkhof, dat in de loop der jaren is uitgegroeid tot ruim 10 hectare, is een factor 15 groter dan het oude. De uitbreidingen zijn vaak wat strakker vormgegeven, waardoor dit kerkhof ook aspecten van de Franse stijl in zich heeft opgenomen, net zoals het oude kerkhof geleidelijk een aroma van de Engelse stijl heeft gekregen.

Onbekend terrein

De VGO is al 10 jaar bezig met een herinrichtingsplan voor het kerkhof aan de Bornsestraat. Ruim 2 jaar geleden kregen ze het groene licht van de gemeente en een zak geld om hun doelen te bereiken. In de tweede helft van mei werd er op verschillende momenten voorlichting gegeven over de herinrichting van het kerkhof. Ik heb inmiddels verschillende mensen gesproken die daarbij aanwezig waren, maar bijna niemand wist iets te vertellen over de verplichte aanplant van nieuwe bomen. Het ligt in de bedoeling van de VGO om 35 of meer bomen te kappen, en de door de gemeente verleende kapvergunning stelt als voorwaarde een herplant van 15 bomen vóór 1 april 2011. In april heb ik de heer Veelenturf, een van de twee groencommissarissen van de VGO, gevraagd naar de invulling van die voorwaarde. Hij weigerde openheid van zaken te geven met als argument dat hij bang was dat ik zijn woorden zou verdraaien. Het is me nog steeds een raadsel hoe je een lijstje met aan te planten boomsoorten kunt verdraaien, maar Veelenturf houdt daar dus rekening mee. Hij verwees mij naar de gemeente, maar ook zij zweeg over deze kwestie.

Enkele bezoekers kregen van een van de rondleiders te horen dat er nooit van te voren over herplant een beslissing wordt genomen, maar dat er al kappende gekeken wordt wat er mogelijk is. Dat is echter aantoonbaar onjuist en ook strijdig met wat een andere ambtenaar in een eerder stadium beweerde, namelijk dat Veelenturf nog voor de kap een beslissing zou nemen over wat er aan nieuwe bomen aangeplant zal gaan worden. Het blijft een merkwaardige zaak dat daarover nog steeds geen duidelijkheid wordt gegeven.  Zolang dit onderdeel van de plannen onbekend terrein blijft is het niet mogelijk om een goed oordeel te vellen over de herinrichting als geheel. Hoe lang moeten bezoekers, omwonenden en politici nog wachten op openheid op dit punt?

Rhodondendrons

Een van de dingen waarover nogal wat mensen zich kwaad hebben gemaakt is de kap van tientallen rhododendrons in 2009, waardoor veel van de intimiteit van het kerkhof verloren is gegaan. Er zullen nog meer rhodo’s verdwijnen, maar omdat sommige nu nog bloeien is besloten om nog even te wachten met de kap. De aannemer zal in de tweede helft van augustus weer beginnen. Dat is fijn voor jonge vogels die nu nog in alle rust rondfladderen in afwachting van een nieuw door hun ouders uitgereikt hapje. Er huizen jonge roodborsten en winterkoninkjes, en onlangs is bij een van de buren een nest zwartkoppen uitgevlogen. Jonge vogels en kettingzagen vormen geen gelukkige combinatie en het is mooi dat de gemeente pas op de plaats maakt.

Niet alle rhododendrons gaan weg. Hier en daar zullen ze blijven staan als ze in het plan passen. De rest gaat weg, maar er komen nieuwe voor in de plaats. Waarom worden ze dan gekapt? Als rhodo’s te oud worden bestaat de kans dat ze omvallen, liet een ambtenaar mij weten. Als je ze terugzet als ze al een meter of drie hoog zijn, dan duurt het lang voor ze weer uitlopen. Het is dan beter om nieuwe te planten, je hebt dan sneller resultaat.

Snel resultaat past echt in deze jachtige tijd, en gezien vanuit het perspectief van de VGO is het ook nodig, want in 2012 bestaat de vereniging 100 jaar, en dan wil men wat kunnen laten zien. Oude rhodo’s kunnen heel goed worden teruggezet, zoals iedereen weet die bekend is met bijvoorbeeld de Rhododendronlaan bij Oldenzaal. Het is wel zo dat ze daarna de eerste jaren niet bloeien, dus dat gaat in 2012 zeker niet lukken. Er staan nog steeds hele oude rhodo’s met aan de voet een diameter van wel 15-20 cm en een hoogte van een meter of vier. Ze staan rechts van het pad dat naar de moestuin leidt. Die oudjes vallen echt niet zomaar om. Wie de moeite neemt om de stammen te bekijken ziet dat ze er gezond uit zien. Ze worden wel elk jaar hoger en breder en dat kan op een gegeven moment een probleem worden. Terugzetten kan, maar dan moet het wel goed gebeuren: een halve tot een hele meter stam moet blijven staan. Voor de rest is geduld nodig. Helaas is dat niet op voorraad.

Een open aanzicht

Het besluit van de gemeente om de begraafplaats op te knappen en de toegankelijkheid te vergroten werd verbonden met het voornemen om het toezicht te verbeteren en uit te breiden. Niet alleen bij de gemeente was men zich bewust van de risico’s van een tweede toegang. Op 23-2-2008 uitten 2 bestuurders van de VGO hun zorgen over ‘het plan van de gemeente om de achterzijde van de begraafplaats open te gooien’. Zij voelden daar niets voor, want vanaf dat moment is er geen controle meer te houden op de begraafplaats. Als de extra ingang er komt en het kerkhof wordt een soort stadspark, dan nemen de risico’s van beschadigingen en vandalisme flink toe, vreesden de heren Van Rooij en Schwartasek.

Het toezicht op het kerkhof kun je op 2 manieren verbeteren: je laat er iemand regelmatig patrouilleren of je zet in op het vergroten van de sociale controle. Dat laatste is het goedkoopste. Daarvoor zijn maatregelen nodig om het zicht van buitenaf op het kerkhof te verbeteren. Zoals de situatie tot nu toe is, belemmeren veel bomen en heesters een goed zicht op wat er op het kerkhof gebeurt. Vanuit de Bornsestraat is alleen zicht op het kerkhof vanuit het poortgebouw en vanuit Wessex alleen via de doorgaans afgesloten dienstingang aan de achterzijde. Het omvangrijke kapplan maakt het mogelijk om vanuit meerdere richtingen tot diep in het hart van het kerkhof te kijken: vanuit de Bornsestraat, Wessex, het appartementengebouw Paladijn en vanaf het groene eiland. Voorbijgangers en omwonenden kunnen zo als onbezoldigde parkwachters een oogje in het zeil houden. Probleem opgelost?

In het midden de blauwgrijze atlasceder die moet wijken voor een open aanzicht.

Omzien in verwondering

Vorige maand is er door de VGO twee keer voorlichting gegeven over de herinrichtingsplannen voor het kerkhof: op 19 en 30 mei. Veel bezoekers hebben zich op deze dagen kritisch uitgelaten over de gang van zaken en vrezen dat het kerkhof veranderd zal worden in een parkje van dertien in een dozijn. Waarom zou je van een oeroud kerkhof een park willen maken?

De berichtgeving in TC Tubantia van enkele jaren geleden werkt verhelderend. Op 20 juni 2007 bracht de krant naar buiten dat Woongroep Twente 5 appartementengebouwen gaat bouwen in het gat langs de Bornsestraat, waaronder een tegen het kerkhof aangedrukte woontoren. “De invulling van het 'groen' in het gebied is op dit moment nog onderwerp van gesprek. Ideeën daarover hebben ze bij de Woongroep Twente overigens genoeg. Als het aan de ontwikkelaars van de corporatie ligt krijgt de oude begraafplaats aan de Bornsestraat straks een soort parkachtige inrichting, waar bewoners van de complexen kunnen vertoeven.”

De Vereniging Bewoners Belangen Weidedorp/Thiemsland kwam onmiddellijk in spoedberaad bijeen. In de krant van 22 juni 2007 wees de vereniging er op dat bij de bouwplannen zoals die door de Woongroep Twente zijn gepresenteerd een 'oneigenlijke uitruil van groen' wordt voorgesteld. “Bij hoogbouw hoort een bepaalde hoeveelheid groen te worden gerealiseerd”, aldus de vereniging. “Dat is volgens het bestuur van de BBW/T iets anders dan een groen rijksmonument, nota bene buiten het plangebied, bestempelen als openbaar groen bij de hoogbouw.” In de ogen van de bewonersvereniging moet de gemeente ervoor zorgen dat iets dergelijks niet gebeurt en zelf de regie nemen.

De gemeente kwam 19 februari 2008 in actie. Onder de noemer van duurzaam beheer werd in de commissie fysiek besloten om de begraafplaats op te knappen en een verbinding te maken via een brug over de gracht naar Thiemsland, zodat het kerkhof meer bezoekers trekt en meer mensen deze plek leren waarderen. Het kerkhof moet niet gezien worden als een park, zei toenmalig wethouder Weber erbij. Heeft de gemeente met deze stap Woongroep Twente op haar wenken bediend?

The English way

Als het gaat om de herinrichting van een oud kerkhof dan kan een kijkje over de grenzen heel verhelderend zijn. Ik bracht enkele weken door op het platteland van Zuid Engeland, waar in veel dorpjes nog een laat middeleeuwse kerk staat met er om heen een kerkhof vol scheefgezakte zerken uit voorbije eeuwen. Op het kerkhof van Stoughton plant men niets aan, men laat er de natuur het werk opknappen. Het hele kerkhof ziet groen, zelfs de paden langs de graven. Tussen de graven fleuren wilde bloemen alles op met tinten geel, blauw en wit. Wat een rijkdom aan soorten en wat ruikt het er lekker! En daar hoeft niemand iets voor te doen: de natuur verspreidt haar harmonieuze schoonheid gratis en voor niets. Geen verbeterplan noch een dikke zak geld was nodig om van dit kerkhof een fantastische plek te maken. Natuurlijk wordt er wel onderhoud gepleegd. Een groepje mensen van deze kleine parochie houdt de paden open door af en toe te maaien. Dat is ongeveer alles wat ze doen. Rust, harmonie, schoonheid, het is zo simpel. Je hoeft je alleen open te stellen voor wat de natuur biedt.