Ons groene erfgoed is niet veilig



Hier stond een boom met een verhaal                                                                        



Tot twee jaar geleden stond op de oude begraafplaats, ongeveer ter hoogte van het beeldje van Frederika ter Horst, maar aan de andere kant van het pad, een bijzondere boom. Het ging om een Japanse dwergcipres, een heel langzame groeier die in tien jaar amper een meter omhoog komt. Nu staan er wel meer bijzondere bomen op het kerkhof, maar deze was zo speciaal dat in de jaren vijftig een kweker helemaal met de trein uit Boskoop naar Hengelo kwam om van deze boom stekjes te nemen voor veredeling. Hij deed dat elk jaar. Daar had hij toestemming voor gekregen van de erfgenamen die het graf beheerden waarop deze boom stond.

Je zou denken dat zo'n boom ook in moderne tijden met liefde gekoesterd zou worden, maar dat bleek een reusachtige misvatting. Op een kwade dag in 2009 was hij plotseling verdwenen. Afgezaagd aan de grond, ter meerdere eer en glorie van zichtlijnen of andere fratsen. Weten de mannen met de kettingzagen wel waar ze mee bezig zijn? Ons groene erfgoed is niet veilig als we hen onbekommerd hun gang laten gaan!

De Titanic bijsturen III



Kerngezonde oude krimlinden                                                                                   

Zelf had ik nooit gedacht dat de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud, die in de vorige eeuw de oude begraafplaats behoed heeft voor de ondergang, aan het einde van die eeuw een plan ontwikkelde om praktisch al het groen op het kerkhof neer te halen, inclusief de lindebomen van een eeuw oud. Dat verhaal hoorden we eergisteren uit de mond van een van onze ambtelijke gesprekspartners. In 1995 was in de persoon van de heer Veelenturf een tuin- en landschapsarchitect als bestuurder binnengehaald, en ik kan me zo voorstellen dat er voor een tuinarchitect niets mooiers is dan om helemaal met een schone lei te kunnen beginnen. Dat de vereniging destijds niet spontaan haar naam heeft veranderd in Vereniging Kaplust is verbazingwekkend, maar kan te maken hebben met het feit dat het feest niet door ging. De gemeente ging er gelukkig voor liggen. 'Anders zouden we hier met kanonnen tegenover elkaar staan', zei Henk Groothuis, en ik vermoed dat hij er niet ver naast zit. Een onderzoek bevestigde dat de krimlinden in prima staat verkeerden. Er zat niets anders op dan een nieuw plan te maken. Met dat nieuwe herinrichtingsplan werden we voor het eerst in het voorjaar van 2009 geconfronteerd door de onaangekondigde kap van tientallen oude rododendrons en andere heesters, en ook een aantal bomen. Vervolgens werd een kapvergunning afgegeven voor nog eens 35 bomen, en tijdens de bijeenkomst van de klankbordgroep op 10 november 2010 wilde men zelfs van 46 bomen af. Merkwaardig was dat ontwerper Veelenturf bij deze bijeenkomst ontbrak. Waarom was hij er niet? Volgens Groothuis was hij tijdelijk gestopt, omdat hij het niet zag zag zitten. Volgens een donateur van de nog slechts circa 10 leden tellende vereniging had Veelenturf laten weten dat hij zich had teruggetrokken en er niets meer mee te maken had. Hij was de kritiek zat. Zelf vertelde de ontwerper mij onlangs dat hij er niet bij was geweest, omdat hij bang was dat hij iets onverstandigs zou zeggen tegen het stadsdeelhoofd. Het was volgens hem maar half waar dat hij was teruggetreden. Officieus was het wel zo, maar officieel niet. Maar, zei hij, als ik hoor dat het (plan, RB) niet door gaat, dan treed ik af. Even later zei hij, als ik hem goed beluisterd heb, dan treden we af. Een stuurloze vereniging een jaar voor het eeuwfeest, dat zou de gemeente slecht uitkomen...

De Titanic bijsturen II

Schuivende panelen  (olieverf op doek, 2002, ©)                   

Na een lange lijdensweg is gisteren het doek gevallen voor de oude begraafplaats. De leden van het actiecomité tegen de bomenkap op het kerkhof kregen van ambtenaren van de gemeente te horen dat de herinrichting binnenkort hervat wordt en uitgevoerd zoals aanvankelijk in de bedoeling lag, met enkele aanpassingen naar aanleiding van onze inbreng. De vlag kan halfstok, want wij denken niet dat dit een goed resultaat is. Als wij serieus waren genomen, dan zou er ook gekapt en heringericht worden, maar minder rigoureus en met meer gevoel voor de rijkdom van deze oeroude groene oase. Maar eerst het goede nieuws: de door velen bewonderde atlasceder blijft behouden, net als 2 grote cypressen en een vederesdoorn. Ook 8 bomen waarvoor geen kapvergunning is afgegeven, maar die men desondanks graag had willen kappen, blijven staan. Verder zijn we overeen gekomen dat alle bomen die verkeerd staan ingetekend op de bij de kapvergunning behorende plattegrond niet gekapt kunnen worden, omdat er simpelweg op die plek geen boom staat. Er wordt ook geen boom die elders staat voor in de plaats gekapt. Het is nog niet helemaal duidelijk om hoeveel bomen het hierbij gaat, want dat is afhankelijk van hoe nauwkeurig je wilt zijn. Wel duidelijk is dat de gemeente er niet verstandig aan heeft gedaan om een slechte plattegrond te gebruiken.

Het is goed om nog even stil te blijven staan bij deze plattegrond, die al zoveel verwarring heeft gezaaid. Wat we gisteren daarover te weten kwamen vond ik ronduit schokkend. Volgens de gemeente is deze plattegrond gebruikt, omdat de bomen op het kerkhof nooit ingemeten zijn. Er bestaat echter sinds juni 2009, twee maanden voor de aanvrage van de kapvergunning, een door de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud gemaakte plattegrond waar alle bomen op staan. Waarom is die niet door de gemeente over genomen, zo vroeg ik. Dat gaat ook gebeuren, maar de gemeente wil dat maar één keer doen en wacht daarmee tot de bomenkap achter de rug is. Dat betekent dus dat betrokken burgers zich met een prutswerkje moesten zien te redden, omdat de gemeente zich een uurtje werk wilde uitsparen. Hoe serieus neemt de gemeente haar burgers? En dan kijken ze nog op dat we stennis maken! Dit moet en kan echt anders.

Ik beperk mij vandaag tot de vaststelling dat het gesprek met de ambtenaren Martin van 't Veen, het nieuwe hoofd afdeling Wijkbeheer, en Henk Groothuis aangenaam was, ondanks het feit dat wij het niet eens waren. Het is altijd fijn als je gesprekspartners een professionele houding hebben. Daar heb ik veel waardering voor, want ik weet dat het ook heel anders kan. Eind volgende week kan er een begin met de kap gemaakt worden, maar het kan ook de week erop zijn. De bomen waar het om gaat zullen eerst gemerkt worden. Vanwege de laatste ontwikkelingen is Bert Roos vandaag uit de klankbordgroep gestapt, waardoor er geen bewoners meer deel van uit maken. Het actiecomité laat het er nog niet bij zitten en gaat de politieke partijen inlichten over het mislukken van dit initiatief om betrokken burgers alsnog een stem te geven.

De Titanic bijsturen

De ondergang van de Titanic   (aquarel, 1988)                            

Gisteren hadden Bert Roos en ik opnieuw een gesprek met wethouder Janneke Oude Alink over de beoogde bomenkap op de oude begraafplaats, waarvoor de gemeente anderhalf jaar geleden een kapvergunning heeft afgegeven. Door alle commotie over de omvang van de herinrichting en de missers die er gemaakt zijn is het inmiddels een slepende kwestie geworden. De wethouder probeerde begrip te kweken voor de lastige situatie waarin de gemeente zich bevindt. Er zijn in Hengelo veel mensen die pleiten voor een natuurlijker aanpak, waarbij bijvoorbeeld niet al het boomblad weggehaald wordt, maar er zijn er misschien nog wel meer die het liefst zouden zien dat elke scheefgewaaide grashalm onmiddellijk door de gemeente wordt rechtgeharkt en dat alle blaadjes netjes worden opgeruimd. Daar moet de gemeente tussendoor zien te laveren. Ook zijn de ideeën binnen de gemeente over hoe om te gaan met groen wel aan het veranderen, maar dat gaat langzaam. Er is lang op een bepaalde manier gewerkt en verandering kost nu eenmaal tijd. Het is als het bijsturen van de Titanic, zei ze. 'De Titanic is vergaan!', reageerde Bert Roos heel ad rem, dus misschien was dat niet zo'n goede vergelijking. Maar als je erover door denkt is het dat wel. Onze samenleving is net een heel groot passagiersschip, dat haast je rep je op volle kracht de zee doorklieft, een zee waar het niet pluis schijnt te zijn vanwege de vele ijsbergen. Kun je nog bijsturen als je zo'n ding voor de boeg ziet opdoemen? Met de Titanic ging het in 1912 goed fout. Zal het ons beter vergaan?

Hoe het ook zij, wij hebben in elk geval nog weer eens aangekaart dat het erg jammer zou zijn als in komende jaren zou blijken dat het aantal diersoorten ten gevolge van de herinrichtingsplannen flink is afgenomen. Als de vogelstand daalt en egels en eekhoorns het laten afweten, dan is dat een groot verlies. Vooral de dieren maken dit kerkhof tot een bijzondere en spannende plek. Daarbij is het belangrijk hoe de beplanting er uit ziet: biedt die voldoende dekking en voedsel, dan zullen veel dieren daarvan profiteren. Op wilgen bijvoorbeeld leven veel insecten, wat weer veel zangvogels aantrekt, waardoor het voor een roofvogel als de sperwer ook interessant wordt. De heer Henk Slootjes, vertegenwoordiger van de Bomenstichting voor Twente en aanwezig als onze deskundige, bracht het idee van begeleide verwildering onder de aandacht. Je laat de natuur haar gang gaan en begeleidt dat proces door bij te sturen waar dat echt nodig is. Er kan dan een veel grotere rijkdom aan leven ontstaan. Dat ziet er wel wat rommeliger uit, en het probleem zit daarin dat veel mensen daar moeite mee hebben. Elders wordt dit idee al toegepast, bijvoorbeeld op de oude begraafplaats in Deventer. Het zou ook prima aansluiten bij onze oude begraafplaats, omdat daar decennialang weinig onderhoud is toegepast. Helaas lijkt de tijd daar nog niet rijp voor, voor zover het Hengelo betreft.

Helaas was de tijd te kort om alles de revue te laten passeren. Volgens de wethouder liggen de standpunten niet zo ver uit elkaar. Dat kan in theorie wel zo zijn, maar hoe ziet de praktijk eruit? Oude Alink zou graag zien dat we elkaar niet bestrijden maar versterken. Ze erkent dat er dingen fout zijn gegaan in het verleden, zoals o.a. het verkeerd opmeten van bomen, maar ze vindt het belangrijk dat we ons op de toekomst  richten. Het gaat echter niet alleen om fouten die in 2009 zijn gemaakt en waarvoor strikt genomen de vorige wethouder, de heer Weber van het CDA, de verantwoording droeg. Heel recent is er ook nogal wat mis gelopen met de klankbordgroep. Al met al was het wel een goed gesprek, maar het is twijfelachtig of we hier iets mee zijn opgeschoten. Vanmiddag vertellen ambtenaren ons hoe de gemeente nu concreet verder wil gaan.

Sluipende kap



Een in 2009 gekapte conifeer                                

Belangrijk bij de afweging van de voorgenomen kap van 35 bomen op de oude begraafplaats is de hoeveelheid bomen die in het recente verleden sluipenderwijs verdwenen zijn. Het gaat om circa twintig bomen gedurende de afgelopen tien tot vijftien jaar. Twee kanjers in de noordoost- en noordwesthoek zijn omgewaaid en midden op het kerkhof is een boom met een fraaie kroon van grillige takken afgestorven. Op het einde van de vorige eeuw zijn bij de plaatsing van een nieuw hek aan de noordkant 6 bomen gekapt, waaronder een paar dikke berken, waarschijnlijk vanwege het feit dat ze dicht aan de rand stonden. Een paar jaar geleden verdwenen enkele oude fruitbomen en een larix om onduidelijke redenen. In 2009, het jaar waarin ook tientallen rododendrons werden afgezaagd en vernietigd, verdwenen o.a. een taxus en nog een andere conifeer, allebei gezonde bomen. Dat moet enkele maanden voor de aanvraag van de omstreden kapvergunning geweest zijn, en het roept de vraag op waarom er met de kap van deze bomen niet gewacht kon worden. Waren Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud en gemeente zo enthousiast dat na de kap van de rododendrons de motorzaag maar met moeite te stoppen viel? Was men bang dat een nog grotere kapvergunning weerstand zou oproepen? Of waren deze bomen minder dan 20 cm dik, waardoor een vergunning niet nodig was? Feit is dat de diameter van de achtergebleven stobben ruim 25 cm bedraagt, en dat betekent dat er hier mogelijk sprake was van illegale kap. Eind vorig jaar is al eens gebleken dat de diameter van te kappen bomen verkeerd wordt ingeschat. Maar ook al zou er geen sprake zijn geweest van illegale kap, dan nog is het erg onverstandig om bomen die net niet kapvergunningplichtig zijn om te zagen kort voordat er voor een groot aantal andere bomen op deze kwetsbare locatie een kapvergunning zou worden aangevraagd. Dat is niet bevorderlijk voor het vertrouwen. Net zo min als de kap vorig jaar van een gezonde oude appelboom het vertrouwen ten goede kwam. Hier was geen sprake van illegale kap, maar wel werden door de VGO afspraken geschonden.

Het grote probleem met de herinrichting van de oude begraafplaats is het feit dat omwonenden in het begin geheel buiten dit ingrijpende project zijn gehouden. Dat kan de huidige wethouder Janneke Oude Alink niet aangerekend worden, want de verantwoordelkijkheid daarvoor ligt bij haar voorganger. Daarnaast is de informatievoorziening op die momenten waarop burgers wel invloed hadden niet optimaal geweest, om het maar diplomatiek te zeggen. Dat kan heel veel beter, en dat zou de wethouder zich wel kunnen aantrekken. Al met al heeft de gang van zaken tot gevolg dat ook een kwestie als sluipende kap een rol is gaan spelen bij de beoordeling van de plannen. Wat voor verrassingen staan ons in de nabije toekomst nog te wachten op dit punt?

De oude begraafplaats in de jaren 90 II



Zuidwesthoek in 1991 en rechts de zuidrand in de winter van  1995                                                                                                                                                     

Aan het begin van de jaren negentig was de oude begraafplaats nog bijna volledig omgeven door het fabrieksterrein van wat eertijds de Heemaf was, die in 1963 door fusie opging in het Holec concern. Gebouwen die dateerden uit o.a. 1938, 1939 en 1940 lagen langs de zuid- en westkant van het achterste deel van het kerkhof. Ze zagen er destijds al erg onttakeld uit. Wie binnen een kijkje kon nemen zag in één van de enorme ruimtes tientallen grote jerricans met god mag weten wat voor inhoud, gestapeld op pallets. Verlaten vastgeprikt aan een wand was een brief over salarisuitbetaling uit 1982 achtergebleven, en verder niets dan leegte, glasscherven, en de geur van het naderende einde. In de winter van 1995 werd de hele boel gesloopt. Aan de noordkant kwamen woningen, aan de westzijde een straat (Wessex) met appartementen, woningen en parkeerplaatsen, terwijl het gebied ten zuiden van het kerkhof na de opgravingen van de resten van het Huys Hengelo een archeologisch reservaat werd met opnieuw uitgegraven grachten. Door al dat water werd het vochtiger op het kerkhof, wat gunstig was voor de groei van paddestoelen en (korst)mossen. Aan water gebonden vogels als wilde eend, aalscholver, reiger en ijsvogel bezochten sindsdien af en toe het kerkhof. De omgeving was opener geworden, maar ook onrustiger. De uil liet zich niet meer zien.

De oude begraafplaats in de jaren 90

Bij een vergelijking van de oude begraafplaats zoals die was in de jaren negentig en de tegenwoordige tijd vallen vooral twee dingen op, namelijk de veranderde omgeving, waarover een andere keer meer, en het groenonderhoud. Het onderhoud van het groen was veel minder intensief, waardoor natuur en cultuur samenvloeiden tot een evenwichtig geheel. De graven van Frederika Johanna ter Horst uit Goor, wellicht verre familie van haar naamgenote Johanna Frederika ter Horst, de oprichtster van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud, en haar man Willem Hulshoff Pol, bij leven directeur van de Hengeloosche Bontweverij, liggen in het achterste deel van het kerkhof. Ze vormden samen een fraai voorbeeld hoe prachtig en harmonieus het leven en de dood op elkaar kunnen inwerken: oude rododendronstruiken zetten met hun bloemenpracht luister bij aan de overledenen, terwijl de ranken van klimop, van oudsher een symbool voor eeuwig leven, de harde vormen van de omranding van het graf verzachtten.

 

De graven van Johanna Frederika ter Horst en haar man Willem Hulshoff Pol in 1991 (links) en tegenwoordig                      

Dat alles is inmiddels verdwenen. De rodo's zijn gekapt en de stobben met gif bewerkt, zodat ze nooit meer uitlopen, en de klimop is al evenzeer wegggevaagd. De grafstenen zijn heilig, aldus de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud, die de afgelopen jaren een flinke opruiming onder het groen heeft gehouden. Het spannende, het onverwachte, dat is goeddeels weg. Kaalheid is wat ons rest.

De kern van de zaak



Stobbe met geweizwam en berkeblad              

Vorig jaar heb ik zoveel geschreven over de oude begraafplaats dat je bijna door de bomen het bos niet meer ziet. Waar ging het nu eigenlijk om? Het kerkhof is een natuurrijke plek praktisch in het hart van de stad. Bomen en heesters, vogels en zoogdieren, paddestoelen en klein grut als vlinders en (korst)mossen, alles bij elkaar zijn er meer dan 150 soorten te vinden. Zo veel rijkdom op een plek van zo beperkte omvang (0.7 hectare), dat is zeker voor Hengelo bijzonder. Het resultaat van verschillende inventarisaties heeft ook mijzelf verbaasd, hoewel ik me er al vanaf het begin bewust van was dat dit een bijzondere enclave in de stad is. Het door de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud ontworpen herinrichtingsplan lijkt echter grotendeels voorbij te gaan aan wat de natuur hier te bieden heeft. Het heeft er veel weg van dat de natuur wordt gezien als een letterlijke sta in de weg, zoals blijkt uit het grote aantal coniferen en hulstbomen die zouden moeten verdwijnen. Hoewel het daarbij in de meeste gevallen niet gaat om uitzonderlijke exemplaren ligt de waarde van deze bomen meer in de mogelijkheden die ze bieden voor vogels en eekhoorns. Als er te veel verdwijnen is er minder beschutting, nestgelegenheid en voedsel, en dat zal merkbaar zijn in de aantallen. Waar mensen vertrekken als de omstandigheden sterk verslechteren geldt dat evenzeer voor dieren. Juist de dieren maken deze plek levendig. Altijd zijn er vogels of huppelen er een paar konijnen rond, en in het warme seizoen zijn er vlinders en libellen. Wie geluk heeft ziet eekhoorns door de boomkruinen trekken. Ook de inheemse flora zorgt voor verrassingen, maar de vraag is of speenkruid, ereprijs, vergeetmijnietje en vele andere soorten de herinrichting zullen overleven. Wat blijft er over van de circa 40 soorten paddestoelen, zoals de minieme geweizwam, die met vele andere soorten floreert op boomstobben? Niet alles kan behouden blijven, dat besef leeft ook wel onder de critici van de herinrichting, maar het moet toch mogelijk zijn om meer rekening te houden met de natuur, ook als die natuur niet louter bestaat uit zeldzaamheden. Hengelo heeft iets bijzonders in huis, en ook al is deze plek aangetast door ondoordachte acties in de afgelopen jaren, het is nog steeds de moeite waard om er zorgvuldig mee om te gaan. Bij een zorgvuldige afweging van belangen hoort ook aandacht voor de natuurlijke kwaliteiten. Natuur in de stad is waardevol: dat is de kern van de zaak.

Winterbloei

De winter is nog  niet voorbij, maar de periode met sneeuw en ijs ligt hopelijk definitief achter ons. Het is overal nog een kale boel, maar op de oude begraafplaats staan de twee sierhazelaars inmiddels vol in bloei, alsof het voorjaar ieder moment los kan barsten. In de hoge lindebomen schetteren eksters en vlaamse gaaien tegen elkaar op. Een winterkoninkje zoekt dekking in een van de grote coniferen, waar een boomkruiper de stam afgraast naar insecten. Een paartje houtduiven vliegt klapwiekend op en verderop hoor ik koolmezen. Het voorjaar is niet ver meer.

Sierhazelaars zijn net als magnolia's naaktbloeiers: ze bloeien voordat het blad zich vormt. De prachtig gele bloemen van deze heesters geven zo'n zonnig effect dat je er blij van wordt. Nog even doorbijten!

Nog geen gesprek met de wethouder

Gisteren werd ik opgebeld door de secretaresse van wethouder Janneke Oude Alink. Ik had toch een afspraak met de wethouder? Ze zaten al wel een kwartier te wachten. Ik was zeer verbaasd. Wat was het geval? Aanvankelijk had de secretaresse 6 januari voorgesteld als datum voor het gesprek, maar daar kwam ze heel snel op terug, want die dag was het stadsdeelhoofd Hilco Huisstede verhinderd. In het kort kwam het er op neer dat ook een alternatief verviel en dat Bert Roos en ik opnieuw benaderd zouden worden. Daarna hoorden we niets meer tot gisteren. Blijkbaar is er ergens iets niet helemaal goed gegaan. Er staat nu een nieuwe afspraak voor 9 februari. We gaan ervan uit dat de aan de herinrichting gerelateerde werkzaamheden op de oude begraafplaats voor die tijd niet hervat zullen worden.

Quo vadis, Hengelo?

Niet alleen het jaar is voorbij, maar ook het eerste decennium van deze nieuwe eeuw. Wat heeft het ons gebracht? In elk geval het inzicht dat de herinrichting van het centrum, zoals dat rond de eeuwwisseling gestalte kreeg, op een kostbare mislukking is uitgelopen. Nog nooit is er zoveel kritiek over de binnenstad uitgestort als de afgelopen 10 jaren. We zullen nog lang geconfronteerd worden met de gevolgen van de ondoordachte keuze voor een herinrichting volgens het concept ‘chique en no nonsense’. Gelukkig heeft de gemeente erkend dat het anders moet. De metalen bomen op de Markt zullen volgend jaar eindelijk door echte vervangen worden en grote bronzen beren zullen voor extra natuur in de stad zorgen. Misschien wordt het dan toch nog gezellig op de Markt.

Besturen is geen gemakkelijke zaak, ik spreek uit ervaring. Het is niet goed of het deugt niet, en hoe gemakkelijk word je wel niet op het verkeerde been gezet? Wat is de waan van de dag en wat is wijsheid? Zie maar eens een goede keuze te maken uit de wirwar die zich aandient, ik geef het je te doen. Ik heb er dan ook alle begrip voor dat politici wel eens de plank mis slaan. Iedereen maakt fouten, ikzelf niet het minst. Wat me wel van het hart moet is dat de gemeente betere keuzes zou kunnen maken door wat zorgvuldiger te werk te gaan. Dat de mode van grootschalige, kale pleinen geen succes zou worden had ook van tevoren bedacht kunnen worden. Een ander voorbeeld is het Bevrijderslaantje in Thiemsland, ontworpen als een grote asfaltvlakte met op het einde een boompje. Logisch dat de omwonenden daar tegen protesteerden met als resultaat dat er alsnog een bomenrij werd geplant. Hier liep de schade niet in de miljoenen, maar bedroeg slechts een ton.

Veel laat ik hier onbesproken, maar als derde en laatste voorbeeld wil ik nog noemen de herinrichting van de oude begraafplaats, waar 164.000 euro geïnvesteerd wordt in iets wat eigenlijk van zichzelf al goed is. De Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud is al wel tien jaar bezig met de plannenmakerij, zodat het begin geplaatst kan worden in dezelfde tijd als de herinrichting van het centrum. Het lijkt er sterk op dat het plan van de vereniging ook dezelfde uitstraling van no nonsense heeft. Gaan we nog een keer op herhaling? Het is mij trouwens niet helemaal duidelijk geworden waarom daar zoveel geld voor vrijgemaakt is. Heeft het ermee te maken dat een projectontwikkelaar in 2007 aangaf dat het wel mooi zou zijn als de begraafplaats een park zou worden waar de bewoners van de door hem nog te bouwen appartementen fijn konden wandelen? Of is het eerder een uit de hand gelopen hobby van de heer Veelenturf, de ontwerper van het herinrichtingsplan? Zeker in deze tijd van bezuinigingen ga je je afvragen of al dat geld niet zinvoller besteed zou kunnen worden. Je kunt het maar één keer uitgeven, en op is op. Te veel verkeerde keuzes leiden uiteindelijk tot verschraling van openbare voorzieningen, ontevreden burgers en een slecht imago. Hengelo, wees waakzaam!

Terugblik: een jaar lang strijd voor de natuur

Het jaar is praktisch voorbij en wat hebben we nu bereikt als het gaat om de oude begraafplaats?

We hebben bereikt dat de kap met ruim een jaar is uitgesteld. De bezwaarschriften van Sjoerd Heringa en mij hadden een opschortende werking. De bezwaarschriftencommissie adviseerde in maart aan B&W om ons, overigens geheel onterecht, niet ontvankelijk te verklaren. We wisten destijds niet dat dit advies niet deugde, want achteraf bleek dat wij wel degelijk ontvankelijk waren. Anders was een gang naar de rechter zinvol geweest vanwege de fouten in de bij de kapvergunning behorende plattegrond en andere onzorgvuldigheden. B&W besloten om het advies van de commissie op te volgen, maar het broedseizoen was net begonnen en daar kwam nog eens een succesvolle handtekeningenactie bovenop. De kap werd uitgesteld tot oktober. Ik startte dit weblog en schreef een kritische brief aan B&W. In TC Tubantia van 26-5-2010 verscheen een groot artikel over de kwestie en ook Radio Hengelo besteedde er volop aandacht aan. Dat alles leidde eind augustus tot een gesprek met wethouder Oude Alink, die besloot dat de gemeente een klankbordgroep zou samenstellen die de zaak zou bekijken. In september deed adviesbureau Eelerwoude een voor ons gunstig advies om solitaire coniferen en hulsten te behouden. Helaas kregen wij dit advies pas onder ogen na de bijeenkomst van de klankbordgroep, zodat onze inbreng door de slechte informatievoorziening niet optimaal was.

Nog voordat de groep bij elkaar was gekomen was de ontwerper van het herinrichtingsplan, de heer Veelenturf, afgetreden als bestuurder van de VGO. Hij was de kritiek op zijn geesteskind zat. ‘Ik heb er niets meer mee te maken’, ving een donateur uit zijn mond op. Een opmerkelijke wending, waarin de gemeente geen aanleiding zag om het over een andere boeg te gooien en het herinrichtingsplan terug te trekken.

De bijeenkomst van de klankbordgroep leed onder de slechte voorbereiding. Vanwege de vele onzorgvuldigheden had ik geen vertrouwen meer in het proces, zodat ik begin december er uit stapte. Ik stelde alle fracties op de hoogte. Dat werd opgepakt door Pro Hengelo. Er volgde een groot artikel in TC Tubantia van 8 december en het onderwerp figureerde in twee uitzendingen van Radio Hengelo. Tijdens de uitzending van Onder Vuur van 13 december bleek dat wethouder Janneke Oude Alink graag zou zien dat ik zou terugkeren in de klankbordgroep. Daar heb je meer invloed dan erbuiten, zei ze. We kwamen overeen dat we in elk geval rond de tafel gaan zitten. Mijn verwachting is dat het nog wel iets op kan leveren, want de wethouder zit in het college voor Groen Links, een partij die altijd wel oog heeft gehad voor het belang van natuur en milieu. Volgens haar is het zo goed als zeker dat de atlasceder behouden blijft. Verder blijven in elk geval twee andere beeldbepalende coniferen overeind. Veel is het niet, maar we hebben met onze acties wel bereikt dat er geen illegale kap zal plaatsvinden en dat de Flora- en Faunawet zal worden nageleefd. Er valt nog wel het nodige te wensen, bijvoorbeeld dat de natuur in onze stad en speciaal op deze bijzondere plek niet langer een sluitpost is. Natuur in de stad heeft een hoge waarde, daar moeten we zuinig op zijn!

Turbulentie rondom de VGO

     Zaad van een krimlinde gevangen in spinrag

Ondanks de waardering voor de succesvolle strijd voor het behoud van de oude begraafplaats, die de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud ten deel is gevallen, staat haar imago onder druk sinds vorig jaar een begin is gemaakt met de uitvoering van het herinrichtingsplan van de vereniging. Tientallen heesters, waaronder vele oude rododendrons, gingen tegen de vlakte en de stobben werden met gif bewerkt om opnieuw uitlopen te smoren. Het gif was van een soort dat in de wortels trekt en deels in de bodem achter blijft; nogal ridicuul als je bedenkt dat de gemeente nog niet zo lang geleden een vermogen heeft geïnvesteerd om de door industriële activiteiten vervuilde bodem rondom het kerkhof weer schoon te krijgen.

De kaalslag was zeer tegen de wens van de bestuursvoorzitter, de heer Schwartasek. In de loop van 2009 stapte hij op, omdat hij zich niet met de gang van zaken kon verenigen en ook geen kans zag om verandering aan te brengen in het door de heer Veelenturf ontworpen herinrichtingsplan. ‘Het was trekken aan een dood paard’, aldus Schwartasek in TC Tubantia van 24-10-2009. Vice-voorzitter en penningmeester Wim Hilarius gaf als commentaar uiting aan zijn verbazing over de kritiek op de plannen en suste dat een en ander helemaal niet zo ingrijpend is. Inmiddels weten we dat er nog tientallen heesters zullen verdwijnen, en dat in november de kap van maar liefst 46 bomen, ruim 40% van het bomenbestand op het kerkhof, aan de klankbordgroep is voorgelegd. Niet zo ingrijpend, ja, ja. Als het al in de bedoeling had gelegen om de renovatie van het groen op het kerkhof zo stil mogelijk te houden, dan was dat met de ruime aandacht die TC Tubantia aan deze zaak gaf in één klap mislukt.

Naar aanleiding van het krantenartikel dienden Sjoerd Heringa en ik een bezwaarschrift in tegen de kapvergunning, die, heel opmerkelijk, was afgegeven door de heer Rob Hilarius, hoofd van de afdeling Vergunningen van de gemeente en zoon van de vice-voorzitter van de VGO. De hoorzitting van de bezwaarschriftencommissie vond plaats in februari van dit jaar, waarbij ik de kanttekening plaats dat Hilarius sr., vast lid van de commissie, hierbij niet betrokken was.

De woordvoerder van de VGO en nota bene de gemeente was de heer Veelenturf, bestuurder en groencommissaris van de vereniging, maar ook ex-ambtenaar speelvoorzieningen van de gemeente. Veelenturf, naar verluidt de drijvende kracht achter de herinrichting, deed daar uitspraken die later niet in overeenstemming met de werkelijkheid bleken. Zo zouden bijvoorbeeld geen beeldbepalende bomen in het spel zijn, alleen coniferen die slecht zijn of graven ondermijnen zouden in aanmerking komen om gekapt te worden en de appel- en perenbomen zouden behouden blijven: daar viel het nodige op af te dingen. Zo werd nog geen maand later tegen alle afspraken in een gezonde appelboom gekapt. Is de vereniging nog wel een betrouwbare partner?

Daar kwam nog bij dat het bestuur van de vereniging afgelopen voorjaar aangaf aan dat er geen betrokkenheid was geweest van de zijde van de VGO bij de kap van de rododendrons in 2009, een uitspraak die bij de gemeente veel verbazing wekte. Er was volgens de gemeente juist steeds overleg geweest. Vertrouwenwekkend is dat alles niet. Daarnaast is er nog de eenzijdigheid van het herinrichtingsplan. Natuurlijk is de vereniging van oorsprong een club van grafzerkenbeschermers, maar je zou mogen verwachten dat de VGO met de tijd mee zou zijn gegaan, de waarde van de natuurlijke rijkdommen op de oude begraafplaats erkent en niet blijft steken in een uitspraak als ‘de monumenten zijn heilig’. Op het kerkhof ontmoeten leven en dood elkaar: mag het leven voorrang hebben op de dood?

Bijna een eeuw was het imago van de vereniging ongeschonden, maar sinds vorig jaar is het aan slijtage onderhevig. Dat zou het bestuur van de vereniging tot nadenken moeten stemmen.

Hulde voor de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud

De Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud is opgericht als een vereniging van eigenaren van eigen graven op de oude begraafplaats. Begin vorige eeuw lag het kerkhof er verwaarloosd bij en de vooruitzichten werden er niet beter op toen in 1910 de nieuwe begraafplaats aan de Oldenzaalsestraat werd geopend en de gemeenteraad besloot dat er op de oude begraafplaats na 1930 niet meer begraven mocht worden. De ruiming van het oeroude kerkhof aan de Bornsestraat kwam daardoor in zicht. Frederika ter Horst trok zich het lot aan van het bedreigde kerkhof en zocht steun bij notabelen. Haar initiatief leidde tot de oprichting van de VGO in 1912. De doelstelling van de vereniging bestond er uit om er voor te zorgen dat de eigen graven onaangeroerd zouden blijven uit piëteit voor de overledenen. Men trachtte dat doel te bereiken door de graven goed te onderhouden. De gedachte was vermoedelijk dat een goed onderhouden kerkhof minder kans loopt om geruimd te worden dan een verwaarloosde bende. Al snel had de vereniging ruim 400 leden.



Zuidrand met één rij lindebomen                                                    

Ondanks dat de termijn voor ter aarde bestellingen werd verruimd tot 1950 bleef de dreiging van opheffing per 1980, lange tijd een grote zorg voor de vereniging. In de jaren 50 verdween een stuk grond van het kerkhof aan de zuidzijde, daar waar nu de gracht van het vroegere Huys Hengelo ligt. De aanliggende fabriek, de Heemaf, had ruimte nodig voor een doorgang over eigen terrein van de Bornsestraat naar de Bankastraat. Enkele oude krimlindes werden gekapt, waardoor dat deel van de lindelaan nu nog maar één rij bomen heeft. Het pad werd verlegd en een aantal graven werd verplaatst.

De vereniging ijverde in de jaren 50 en 60 voor het behoud van de begraafplaats. ‘Onze stad is bijzonder arm aan stadsgroen en parken’, schreef de heer F. Hulshoff Pol, toenmalig voorzitter, bij het 45-jarig bestaan van de vereniging. ‘Voor alles meen ik echter dat het typische karakter van deze begraafplaats (…) voor het nageslacht bewaard dient te worden, ook en vooral als rustoord voor de levenden in onze volle en jachtige gemeente’, aldus de voorzitter in 1957, die toen nog geen flauw idee had van de jachtigheid van ons huidige bestaan.

Aanvankelijk mislukte de opzet om de overheid zo ver te krijgen dat een monumentenstatus zou worden toegekend, maar uiteindelijk, in 1970, kreeg het kerkhof het predicaat monument. We zijn de vereniging dan ook veel dank verschuldigd voor haar inzet om het kerkhof te behouden. ‘We mogen er blij om zijn dat dit stukje geschiedenis niet door bulldozers en slopers aan de vergetelheid werd prijsgegeven’, schreef Margreet Marang-van Leijden in Twente Intiem van 11 juni 1980. ‘Als niemand er voor gewaakt had, was deze begraafplaats rustig omgeploegd en was er nu misschien een super-supermarkt of een parkeerplaats op verrezen, vol haastige mensen die alleen maar vol zouden zijn van hun Nu’. Of de Heemaf had er zich over ontfermd. Hoewel ik regelmatig kritiek heb en heb gehad op de plannen van de vereniging met betrekking tot de herinrichting van het kerkhof, heb ik veel waardering voor de mensen van de vereniging die zich ingezet hebben om het kerkhof te behouden. Alle lof voor hen, en vooral niet te vergeten voor Frederika ter Horst, die aan het begin stond van de lange strijd voor het behoud van de oude begraafplaats!

Wintertij

Vandaag is de kortste dag en daarmee begint de winter, die overigens al weken in het land is, officieel. De oude begraafplaats lag er werkelijk prachtig bij onder een dik sneeuwtapijt. Elk takje was bezet met ijskristallen van opgevroren nevel en dat gaf het geheel een sprookjesachtig aanzicht.  Het was flink koud en er was dan ook verder geen mens te zien. Des te meer vogels, die druk in de weer waren om hun kostje bij elkaar te scharrelen. Eksters, vlaamse gaaien en merels, en ook veel mezen, die de coniferen afschuimden op lekkere hapjes zoals spinnetjes en insecten.

Nu alle andere bomen kaal zijn is het goed merkbaar hoe belangrijk coniferen en hulsten zijn, vooral voor insecteneters zoals mezen. Maar ook andere vogels vinden er beschutting tijdens koude nachten. Niet alleen de dieren zijn er blij mee; ook voor wandelaars en andere bezoekers van het kerkhofje is het prettig dat er nog wat groen over is in het barre winterse landschap. Het valt dan ook moeilijk te begrijpen waarom de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud en de gemeente aankoersen op vrijwel de volledige verwijdering van de coniferen en grote hulsten op de begraafplaats. Het lijkt wel alsof ze er een hekel aan hebben. ‘Open, alles moet open’, zou de ontwerper van het herinrichtingsplan, de heer Veelenturf, volgens een bezoeker tijdens een rondleiding in mei gezegd hebben. Als je alles open wilt hebben, dan zijn hulsten en coniferen natuurlijk een gigantische sta-in-de-weg met hun dichte, vaak ondoordringbare en altijd aanwezige bladermassa. Wat jammer voor vereniging en gemeente dat adviesbureau Eelerwoude nu net in september heeft geadviseerd om de solitaire coniferen en de grote hulsten te laten staan. Ze zorgen in de winter voor volwassen groen en ze zijn van belang voor vogels en eekhoorns, aldus het advies. Tijdens de bijeenkomst van de klankbordgroep op 10 november kregen we niet de indruk dat de vereniging en de gemeente zich iets van dat advies hadden aangetrokken, want ze legden ons de kap voor van alle coniferen, met uitzondering van enkele taxusbomen. Helaas werden wij pas achteraf op de hoogte gesteld van het advies van Eelerwoude. Wel hebben we enkele coniferen kunnen redden, maar we houden het gevoel dat er hier iets niet klopt!

De begraafplaats in de media

Naar aanleiding van mijn terugtreden uit de klankbordgroep Oude begraafplaats verscheen vorige week een groot en kritisch artikel in TC Tubantia van 8 december, waarop door enkele mensen is gereageerd, o.a. met een uitvoerige ingezonden brief van de hand van de heer Nijhof, die er op wijst dat de gemeente in het verleden al vaker ‘fantastisch’ gemodificeerd heeft in het centrum, zoals het marktplein en het Stationsplein. Deze volledig mislukte herinrichting roept nog steeds veel emoties op, zoals opnieuw weer blijkt nu een meerderheid in de gemeenteraad heeft besloten dat er beren op de weg komen. En nu de oude begraafplaats?

Verdwijnt deze rijk begroeide muur of niet?                                 

Zondag werd ik geïnterviewd door Radio Hengelo in het programma Nieuwsvizier, en maandag kreeg ik tijdens de uitzending van het programma Onder Vuur nog eens de gelegenheid om hier iets over te zeggen. Leo Janssen van Pro Hengelo steunde ons actiecomité tegen de bomenkap.  Volgens wethouder Janneke Oude Alink van Groen Links zou de betonnen muur achter op het kerkhof niet gesloopt worden. Dat zou wel heel erg mooi zijn, want deze muur is begroeid met dichte klimop, die in de herfst bloeit en laat in de winter bessen draagt, wat voor veel vogels een uitkomst is, omdat juist dan het meeste andere voedsel op is. Ook biedt deze plek veel dekking voor mezen en zwartkoppen. Enkele dagen geleden zat er zelfs een sperwer verscholen. Het verhaal lijkt echter te mooi om waar te zijn, want tot nu toe ontvingen we informatie dat de muur weg moet en vervangen zal worden door een modern hek. Daarvoor moeten dan wel een paar bomen wijken, en natuurlijk ook de klimop. Het wordt er niet helderder op, vooral ook omdat de wethouder beweerde dat alleen ik moeite zou hebben met de gang van zaken. Hoewel ik de enige ben die zich heeft teruggetrokken uit de klankbordgroep, onderschrijft het hele actiecomité mijn kritiek, en de wethouder zou dat inmiddels moeten weten. Zij heeft mij naar aanleiding van een brief van Leo Janssen uitgenodigd voor een nieuw gesprek.

Goed nieuws voor boombeschermers

Steeds vaker komen burgers in actie tegen het verdwijnen van groen in de woonomgeving. Bezwaar maken tegen voorgenomen kap heeft voor omwonenden doorgaans geen zin als ze er geen belang bij hebben. In dat geval wordt je bezwaar terzijde gelegd en wordt je niet ontvankelijk verklaard. Bij de bepaling of je in je belangen geschaad wordt door kapplannen wordt gekeken of je vanuit je huis of tuin zicht hebt op de betreffende boom, of dat je er in de buurt woont. Vorig jaar kwam daarover meer duidelijkheid dankzij een uitspraak van de rechtbank te Utrecht (LJN: BH 3305). Mensen die tot op 100 meter afstand wonen en geen zicht hebben op de te kappen boom zijn belanghebbende, alsook degenen die tot op 200 meter afstand wonen en er wel zicht op hebben. In deze gevallen is men verplicht inhoudelijk in te gaan op de bezwaren. De rechtbank overwoog verder, en dat is hier een belangrijk punt, dat onder bijzondere omstandigheden van het voorgaande kan en moet worden afgeweken. Bijvoorbeeld als er sprake is van een beeldbepalende of monumentale boom, die een bijzondere waarde vertegenwoordigt, of bij grote aantallen bomen in een stadspark, een bos of op een soortgelijke locatie, zoals de oude begraafplaats. In deze gevallen kunnen ook mensen die verder weg wonen als belanghebbende aangemerkt worden.

Sjoerd Heringa en ik hebben een jaar geleden bezwaar gemaakt tegen de kap van tientallen bomen op het kerkhof aan de Bornsestraat. We werden door de commissie voor de bezwaarschriften niet ontvankelijk verklaard, omdat we er allebei te ver van af wonen. Eigenlijk was dat niet terecht volgens de nieuwe jurisprudentie. Zelf waren we destijds niet van deze nieuwe ontwikkeling op de hoogte, dus de rechter kwam er niet aan te pas. Dat is jammer, want het is niet ondenkbeeldig dat de kapvergunning voor vernietiging in aanmerking zou zijn gekomen vanwege de onzorgvuldige voorbereiding.



Rijpe lijsterbessen met één van de beeldbepalende coniferen  (archieffoto)                            

Ondanks de niet-ontvankelijk verklaring heeft de commissie onze bezwaren inhoudelijk beoordeeld, maar vond daarbij geen aanknopingspunten om de kapvergunning te vernietigen. Wij gaven o.a. aan dat bepaalde bomen een landschappelijke of beeldbepalende waarde hebben. Tijdens de hoorzitting verklaarde echter de heer Veelenturf, de ontwerper van het herinrichtingsplan, bestuurder van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud en tevens voor deze gelegenheid de woordvoerder van zowel VGO als de gemeente, dat de te kappen bomen ‘zeker’ geen landschappelijke of beeldbepalende waarde hebben. Dat is onlangs gelogenstraft door adviesbureau Eelerwoude, dat bijvoorbeeld de vier grote coniferen midden op het oudste deel van het kerkhof bestempelde als beeldbepalend. De commissie geloofde de heer Veelenturf op zijn woord en adviseerde het college van B&W de kapvergunning in stand te houden. Het college volgde dat advies in maart van dit jaar op. En nu zitten we met de gebakken peren. Maar misschien is het nog niet te laat…

Onder Vuur

Op maandag 13-12 komt de gang van zaken rond de oude begraafplaats aan de orde tijdens de uitzending Onder Vuur van Radio Hengelo. De uitzendlocatie is zoals gebruikelijk café Het Uurwerk aan de Langestraat en de radio heeft politici uitgenodigd om hun licht over deze zaak te laten schijnen. Het programma wordt uitgezonden van 21 tot 23 uur, maar dit item staat voor 22.00 uur op de rol. Iedereen is welkom en wie wil kan gebruik makken van  de interruptiemicrofoon.

Het kerkhof komt ook aan bod tijdens de uitzending van Nieuwsvizier, ook op Radio Hengelo, van zondag 12-12, en wel om 12.00 uur.
Radio Hengelo zendt uit via de kabel op 104.1 FM en via de ether op 105.8 FM.

De prijs van heiligheid

De Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud is opgericht in 1912 als een vereniging van eigenaren van graven op de oude begraafplaats, en het is dan ook te begrijpen dat deze organisatie het belangrijk vindt dat de grafmonumenten behouden blijven. Ook vanuit cultuurhistorisch oogpunt is het van belang ze te blijven koesteren. Maar hoe ver moet je daarin gaan? Sommige zijn heel bijzonder, zoals de oudste steen uit 1625, het graf van de laatste heer van Huys Hengelo, of het symbolistische graf van Carolina Lodder. Als je die voor al het andere wilt laten gaan, dan zal iedereen dat begrijpen. Maar als de VGO alle monumenten als heilig ziet, zoals ik gisteren beschreef, dan zal vroeg of laat al het andere wat daarvoor een bedreiging vormt onder vuur komen te liggen. Dan hebben we het over lindebomen van ongeveer een eeuw oud. Dat kan leiden tot beschadiging van deze bomen, bijvoorbeeld door het afzagen van wortels, of zelfs van een deel van de voet van de betreffende boom, om zo de graven te ontzien. Dat is eind vorige eeuw al eens gebeurd bij twee lindebomen vlakbij de ingang. Destijds, er was nog geen achteringang, had het tot doel om de laan breder te maken, zodat je gemakkelijker met een vrachtwagentje het terrein op kon voor het uitvoeren van onderhoud. Dergelijke beschadigingen maken de linden kwetsbaar. In het ergste geval kan de heilig verklaring van de grafstenen leiden tot een nieuwe kapvergunning voor alle lindebomen die schade aan de graven veroorzaken. Is dat wat we willen? Ik heb het stadsdeelhoofd de heer Huisstede afgeraden om dat spoor te volgen. De lindelaan is een van de weinige voorbeelden van een gave laan beplant met oude krimlinden, die in ons land nog te vinden is. Daar moeten we zuinig op zijn.

Heilig, heilig, heilig

Tijdens de rondleiding van de klankbordgroep op de oude begraafplaats vertelde de heer Schoolkate, groencommissaris van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud, dat de hulstboom aan de rechterkant van de lindelaan weg moet, omdat de schors is weg geknaagd door de konijnen. Binnen een jaar of twee zou het anders toch gedaan zijn met deze boom. Dat is nog maar de vraag, want dit jaar is hij weer goed uitgelopen, en hij heeft ook normaal gebloeid. In tegenstelling tot de andere door de konijnen beschadigde hulst is er hier geen sprake geweest van veel bladverlies. Er zitten weliswaar geen bessen aan, waar andere hulstbomen uitbundig mee pronken, maar dat komt omdat dit een mannelijke hulst is. Hulst is tweehuizig en alleen aan de vrouwelijke bomen komen de bekende opvallend rode bessen. Overigens hebben de konijnen pas de vorige winter hun tanden in de schors gezet, terwijl de kapvergunning voor deze boom dateert van september 2009, toen er nog geen enkele beschadiging had plaatsgevonden. Schoolkate had dan ook nog een tweede argument waarom deze boom moet wijken. Er zou een wortel gaan in de richting van een naburig grafmonument, dat daardoor ondermijnd zou worden. ‘De monumenten zijn heilig’, zei hij. We geloofden hem op zijn woord.

Later vertrouwde ik het niet meer en ik ging op onderzoek uit. Ik doorzocht de bodem tussen de boom en de grafsteen ernaast, die inderdaad een heel klein beetje scheef staat. Er was geen wortel te zien. Blijkbaar is er sprake van een gewone verzakking, zoals bij oude grafstenen wel vaker voorkomt. Er gaat wel een wortel in de richting van een wat verder weg gelegen graf, maar van ondermijning is niets te zien. Het klopt weer eens niet wat er beweerd werd. Het voelt alsof we te grazen zijn genomen.