Vragen, vragen, vragen

Gisteravond was er politiek café in café Het Uurwerk, waar Radio Hengelo uitzond over o.a. de bomenkap op het kerkhof. Opmerkelijk was dat zowel VGO als gemeente spraken over de kap van 38 bomen. Heel merkwaardig was ook dat de vertegenwoordiger van de VGO over de kap van rododendrons liet weten dat men zich had afgevraagd of je 60-80 jaar oude heesters nog wel een keer moet terugzetten. Dat suggereert betrokkenheid bij de kap ervan. Of daar een ja of nee uit voortgekomen is werd niet helemaal duidelijk, maar een feit is dat vorig jaar tientallen rododendrons definitief verdwenen zijn. Het bestuur van de VGO had vorige maand juist laten weten dat de VGO geen enkel aandeel heeft gehad in het kappen van deze heesters. Wat moet je nu geloven?

Er blijven veel vragen open die morgenmiddag op de inloopbijeenkomst wellicht opgehelderd worden. Hoeveel bomen worden er nu eigenlijk gekapt? Welke boomsoorten komen daarvoor in de plaats en waar komen ze te staan? Waarom werden deze details geheim gehouden? Waarom is een scheve boomkroon, zoals bij de magnolia, niet meer acceptabel? De hulst links bij het poortgebouw moet weg, want hij zou in de knel komen door de linden, maar is dat wel zo? Twee cypressen links van het hoofdpad moeten weg, want ze zouden de graven ondermijnen: waar is dat aan te zien? Lezers van dit blog weten dat er bij veel zaken vraagtekens gezet kunnen worden. De zorgvuldigheid in de omgang met deze historische locatie lijkt op een hoger plan te moeten worden gebracht.

Extra kap op het kerkhofje

Vorig jaar heeft de gemeente voor 35 bomen een kapvergunning afgegeven, maar het verwarrende was dat op de bij de kapvergunning behorende plattegrond er 37 ingetekend waren. Het ging om een gezonde berk van bijna een halve meter dik langs de moestuin en om een lijsterbes van matige kwaliteit aan de noordrand. Op de zitting van de bezwaarschriftencommissie in februari stelde de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud dat deze twee bomen op de plattegrond verkeerd ingetekend en daarom eruit gehaald waren. Wat bleek nadien: deze 2 bomen staan op de plattegrond precies daar waar ze ook in werkelijkheid staan! Blijkbaar is er iets anders aan de hand, want 3 of 4 andere bomen staan wel verkeerd ingetekend, en de redenering van de VGO volgend zouden die 4 niet gekapt moeten. Toch gaan ze voor de bijl. Om de verwarring nog groter te maken heeft de gemeente onlangs in een brief aan alle ondertekenaars van de petitie tegen de kap geschreven dat het om 37 bomen gaat, en ook in Typisch Hengelo schreef zij gewoon over de kap van 37 bomen.

De begraafplaats is gedeeld eigendom van gemeente en VGO. Het grootste deel, nl. dat waar alle graven op liggen, is in handen van de gemeente, terwijl het poortgebouw en een strook grond aan de noord- en westkant in bezit is van de VGO. Dat betekend dat er ook twee kapregimes zijn. De gemeente moet een kapvergunning aanvragen voor alles wat dikker is dan 20 cm, terwijl voor de VGO als particuliere eigenaar een grens geldt van 30 cm. Daaronder kan alles vergunningvrij gekapt worden. Op de grond van de VGO staan 8 bomen in dikte tussen 20 en 30 cm, die evengoed in stilte kunnen verdwijnen: een getopte hulst en e 2 oude hoogstamfruitbomen aan de noordrand, 2 taxussen links en rechts van de achteringang, en nog 3 andere coniferen aan de westrand. Ik heb de ambtenaar die van deze zaak op de hoogte is in april gevraagd welke bomen buiten de kapvergunning om gekapt gaan worden, maar die vraag is onbeantwoord gebleven. Als ook deze 8 bomen gekapt worden, dan zitten we al op 45, en dan gaat het om ruim 40% van de aanwezige bomen dikker dan 20 cm. Blijft het daar ook bij? In de raadsvergadering van 11 maart 2008 werd besloten om het bomenbestand op het kerkhof gefaseerd te vernieuwen. Als het in de eerste fase om 37 tot 45 bomen gaat, wat volgt er dan daarna?

Ontwikkelingen in Thiemsland

Aan de rand van de vijver zag ik vandaag een stel waterhoentjes met 6 donzige jongen, pas uit het ei. Ze zijn nog pikzwart met alleen een rode snavel en sommigen wapperen heel vertederend met hun  piepkleine vleugeltjes om de ouders aan te moedigen voer in hun bekje te stoppen. Lopen kunnen ze al prima, want waterhoentjes hebben net als kippen hele grote, sterke poten. Ze zijn niet schuw, maar als de jongen nog zo klein zijn moet je niet te dichtbij komen. Wij zijn reuzen voor deze kwetsbare beestjes, die alleen veilig zijn op het water.

De gemeente is van plan om meerdere bomen te planten op het graseiland van het voormalige Huys Hengelo. Dat zal deze plek wel flink verbeteren en daarvoor verdient de gemeente alle waardering. Het zou helemaal mooi zijn als de gemeente zou kiezen voor een vogelvriendelijke aanpak met beplanting die te gemoet komt aan de behoeften van vogels. Besdragende inlandse heesters en bomen, zoals bv. hulst, meidoorn en lijsterbes, helpen vogels de winter door te komen. Coniferen zorgen in het koude seizoen voor dekking en in het voorjaar voor nestgelegenheid. Vogels brengen leven in de brouwerij en veel mensen waarderen hun aanwezigheid. Aansluiten bij de rijkdom die er al is zou van wijsheid getuigen. Door beplanting van het groene eiland kan een mooie overgang ontstaan van de bomenrijke oude begraafplaats naar het groene gebied van de Drienerbeek aan de westkant van het Bevrijderslaantje. Er ontstaat dan meer eenheid in de groenstructuur van Thiemsland.

Een symbiose van leven en dood

Vorige week ontvingen alle ondertekenaars van de petitie voor het behoud van bomen op de oude begraafplaats in Hengelo een brief van de gemeente met daarin de uitnodiging voor een inloopbijeenkomst op locatie op 19 mei, waarbij de gemeente en de VGO uitleg zullen geven over de plannen die zij hebben met het kerkhof.

Zoals ik in mijn vorige artikel schreef is men in Deventer bereid om rekening te houden met de historisch gegroeide landschappelijke situatie. Men erkent dat het leven, dat wil zeggen de aanwezige bomen, de graftekens vervormt en overwoekert, en dat daaruit een waardevolle symbiose ontstaat met de dood, waarnaar de graftekens verwijzen. De dood hoort nu eenmaal bij het leven, en een kerkhof waar dat ook zichtbaar is door het verval van graftekens en de aanwezigheid van oud en grillig gevormd geboomte heeft een andere gevoelswaarde dan een kerkhof dat keurig aangeharkt is en beplant met normbomen die zo uit de catalogus van de kweker lijken te zijn overgesprongen.

Ook op onze oude begraafplaats is een fraaie symbiose ontstaan tussen de dood en het leven. Sommige grafstenen zijn een beetje scheefgezakt en andere zijn gebarsten onder invloed van worteldruk van de lindebomen. Veel van de aanwezige bomen groeien maar een beetje raak, afhankelijk van de hoeveelheid licht dat hen bereikt. Ze zijn daardoor scheef gegroeid, hebben zich onevenwichtig ontwikkeld of zijn door weersinvloeden hun top kwijtgeraakt. Zo gaat dat in het leven; bij mensen is het al niet anders. De VGO en de gemeente willen echter terug naar de ‘oorspronkelijke situatie’. Voordat onze voorouders 6000 jaar geleden op landbouw over gingen was de oorspronkelijke situatie op het kerkhof, in Hengelo en in de verre omtrek bos, bos en nog eens bos. De huidige situatie op het kerkhof komt daar al weer aardig in de buurt met op ¾ hectare 105 bomen die dikker zijn dan 20 cm. Wie terug wil naar de oorspronkelijke situatie zou niet ontevreden moeten zijn. Helaas leven er andere ideeën en wil men terug naar de vooroorlogse situatie met een formele inrichting: strak, netjes en vrij van bomen met een vlekje. Een scherper contrast met de bestaande situatie is nauwelijks denkbaar…

Een kijkje elders

‘Dan doen ze het hier in Hengelo net andersom als in Deventer’, zei een oude mevrouw toen ze eind maart haar handtekening zette tegen de bomenkap. ‘Daar laten ze de oude begraafplaats over aan de natuur.’ Een paar dagen geleden nam ik een kijkje.

De oude Deventer begraafplaats dateert van 1831 en ligt net als die in Hengelo een beetje aan de rand van het centrum, om precies te zijn aan de Diepenveenseweg vlak achter het station. Door een smeedijzeren hek met links en rechts een beheerdershuis kom je er binnen. Je kunt er lekker dwalen, want het is een veel uitgestrekter kerkhof dat voor een groot deel uit bos bestaat. Dat maakt het bijzonder, want waar vind je nu een bos midden in de stad? Het bos is spontaan ontstaan na de sluiting van het kerkhof voor overledenen in 1918, op een gedeelte waar nog maar weinig graven stonden. Net als in de Hengelose situatie is er decennialang weinig onderhoud gepleegd en inmiddels staat er een volwassen gemengd bos. Wat opvalt is dat er minder bloeiende bomen staan dan bij ons in Hengelo, maar daar staat weer tegenover dat er veel wilde bloemen bloeien.

Het onderhoud is in handen van Stichting Natuur Anders en wordt zo uitgevoerd dat volop rekening wordt gehouden met de natuurwaarden op deze plek. Op de website van de Stichting Oude Begraafplaatsen Deventer, de organisatie die verantwoordelijk is voor het beheer, wordt trots melding gemaakt van de uitgebreide wilde flora en fauna (o.a. vier soorten vleermuizen en meer dan 20 soorten vogels) op het kerkhof. Ook voor dit kerkhof zijn er restauratieplannen, maar de SOBD wil daarbij rekening houden met de gegroeide landschappelijke situatie. ‘Doordat veel graven in de loop der jaren zijn aangetast, is er een fraaie symbiose ontstaan tussen de dood, waar de graven en graftekens naar verwijzen, en het leven dat de graftekens heeft vervormd, overwoekerd of juist beschermd.’

Langs de lindelaan

‘Wees stil mijn hart, deze grote bomen zijn gebeden’, dichtte de Indiase dichter Tagore. Een eeuw oud is voor een linde nog niet echt oud, maar toch zijn de 33 krimlinden langs de lanen op het kerkhof imposante bomen van een meter of 20 hoog. Deze soort linde wordt ook wel treurlinde genoemd vanwege de afhangende takken. Er zijn nog maar weinig plekken in ons land met een intacte laan met zulke oude maar nog steeds vitale krimlinden. Je zou dus mogen verwachten dat er zorgvuldig mee omgesprongen wordt, te meer omdat deze lindebomen worden gezien als de kern van de hele groenstructuur op het kerkhof. Andere bomen, zoals 3 wilgen en een amberboom, moeten ervoor wijken, omdat ze de linden zouden bedreigen.

Wie niet alleen naar de prachtige boomkronen kijkt maar ook naar omlaag ziet op meerdere plaatsen beschadigingen aan de voet van deze lindebomen. Bij de ingang van het kerkhof is het meteen al raak: de eerste twee linden zijn aan de voet ingezaagd. Dat gebeurde medio jaren 90 om de smalle lindelaan toegankelijk te maken voor de auto’s van een firma die het groenonderhoud uitvoerde. Verderop in de laan zijn bij nog eens 6-8 lindebomen beschadigingen te zien die ontstaan zijn door het aan het groenonderhoud gerelateerde autoverkeer, of door het verkeer dat verband houdt met de herinrichting van de begraafplaats. Blijkbaar is het moeilijk om het onderhoud schadevrij uit te voeren. Een graafmachine is al eens langs geweest en het schijnt dat een bulldozer ingezet gaat worden om bosjes op te ruimen. En dan volgt in de herfst nog de bomenkap. Ook het hoge onderhoudsniveau waarvoor gekozen is zal meer voertuigbewegingen genereren met telkens weer de kans op beschadigingen. Elke beschadiging van de stam vormt een risico op aantasting door insecten en schimmels. Wat zijn op de lange termijn de consequenties voor deze lindebomen?

Oude en nieuwe beschadigingen aan de voet van drie lindebomen. De nieuwe beschadigingen hebben een oranjebruine tint en zijn ontstaan tijdens het verwijderen van het blad in november 2009.

Acht esdoorns

Van de tien esdoorns op het kerkhof moeten er volgens de VGO acht verdwijnen. Het gaat om vier inlandse gewone esdoorns aan de westrand en alle drie vederesdoorns achter op het kerkhof, plus een vierde in de buurt van het poortgebouw.

De gewone esdoorns staan nog steeds in bloei en in het begin staken de geelgroene bloemen en jonge handvormige bladeren prachtig af tegen de helder blauwe lucht. Het is jammer dat deze kleine, maar mooie bloemen hier zo hoog zitten dat je ze niet kunt bewonderen. Ze bevatten veel nectar en trekken daardoor veel bijen aan. Voor de kap van de gewone esdoorns wordt hetzelfde argument in stelling gebracht als bij de fijnspar: het is natuurlijke opslag die in de knel komt door andere bomen. Wie omhoog kijkt, zoals op de foto, ziet gezonde bomen in een bosrandsituatie. Deze esdoorns ontwikkelen zich in de richting van het licht, dus weg van de linde boven in beeld. Dat betekent een onevenwichtige kroon, en dat is strijdig met de nieuwe onderhoudsprincipes. Gewone esdoorns zijn snelle groeiers die onder goede omstandigheden 30 meter hoog en 200 jaar oud kunnen worden. De vier waar het om gaat zijn 30-45 cm dik en zijn inmiddels al zo hoog opgegroeid dat verstikking door de linden onwaarschijnlijk is, behalve wellicht de tweede in de rij die er mager uit ziet en wat dood hout heeft.

Vederesdoorns hebben geen handvormige bladeren zoals gewone esdoorns, maar 3-5 kleine blaadjes vormen een samengesteld blad. Het zijn veel subtielere bomen dan de gewone esdoorn en ze worden met een maximale hoogte van 12-15 meter ook lang niet zo groot. Ze zijn niet inheems en worden ook wel Californische esdoorn genoemd naar de oorspronkelijke plaats van herkomst. Net als hulstbomen zijn ze tweehuizig: er zijn mannelijke en vrouwelijke bomen.

De vier waar het om gaat wordt verweten dat ze slecht ontwikkeld zijn. Van ziekte of verval is niets te zien en waarschijnlijk bedoelt men dat de kroon onevenwichtig is, of de stam is krom, of er zit een knobbel in, zoals bij de esdoorn op de foto te zien is.

De atlasceder

Op het achterste deel van het kerkhof staat een atlasceder van ruim een halve meter dik. Hij is in ongenade gevallen, want men vindt hem te blauwig en deze exoot wordt, zo liet de VGO weten, ook nog eens 40 meter hoog. Daardoor zouden de aanpalende lindebomen in de verdrukking komen en dat is niet de bedoeling. Atlasceders komen oorspronkelijk uit de bergen van Noord Afrika, waar ze tussen de 1000 en 1500 meter hoogte groeien. Daar worden ze inderdaad wel 40 meter hoog, maar in ons klimaat wordt het eerder iets tussen de 20 en 35 meter. Deze boom is nu meer dan 15 meter hoog, terwijl de linden ernaast een meter of 20 zijn. Zoals de foto laat zien heeft de ceder zich niet evenwichtig ontwikkeld vanwege de lindebomen. Onder het nieuwe onderhoudsregime is dat bepaald een minpunt. Atlasceders kunnen meer dan 1000 jaar oud en ruim twee meter dik worden. Als ze ouder worden verliezen ze de voor hun jeugd kenmerkende regelmatige piramidevorm. De top raakt afgeplat en de boom wordt dan wat ronder en onregelmatiger van vorm. Deze ceder is voor iemand bijzonder, want regelmatig staan er verse bloemen in een vaas aan de voet.

Vliegende bloemen

Op de oude begraafplaats is het voorjaar altijd overweldigend. De afwisseling van vormen, tere groentinten en geurige bloesems brengen je gemakkelijk in een opgewekte stemming. Toch zijn sommige mensen na een bezoek teleur gesteld. Zo hoorde ik van iemand die vond dat er zo weinig bloemen waren. Misschien kwam hij te vroeg in het seizoen, of keek hij vooral naar de grond. Wellicht had hij iets heel anders in zijn hoofd. In het voorjaar zijn er op de oude begraafplaats duizenden bloemen, alleen zitten die in hoofdzaak aan de bomen en heesters. Momenteel bloeien rodondendrons, de twee sierappels, een enkele late magnolia en ook een prachtige oude appelboom. De bloei van de esdoorns loopt weliswaar op zijn eind en de geelgroene bloempjes vallen omlaag uit de boomtoppen, maar daar staat tegenover dat het niet lang zal duren of de knoppen van de hulstbomen gaan zich ontvouwen.

Tussen al dat moois fladderen vliegende bloemen: vlinders als oranjetipje, koolwitje, dagpauwoog, boomblauwtje en bont zandoogje. Deze laatste vlinder houdt van plekken met afwisseling van licht en schaduw, zoals bosranden. De gevlekte vleugeltekening biedt juist daar een prima camouflage en het is dan ook niet verwonderlijk dat hij zich hier op het kerkhofje thuis voelt. Hoe afwisselender de begroeiing is, hoe meer soorten zich hier laten zien.

Havana

Gisteravond was de uitsmijter van het oude college en werd onder grote publieke belangstelling het nieuwe geïnstalleerd, dat gedragen wordt door twee centrumpartijen D’66 en Burgerbelangen, met op de linkervleugel PvdA, SP en Groen Links. De laatste twee hebben in het verleden kritische vragen gesteld in de raadscommissie fysiek en in de gemeenteraad over de kap van bomen op de oude begraafplaats. Het CDA, dat 20 jaar lang ononderbroken in het centrum van de macht zat, reageerde begrijpelijkerwijs erg teleurgesteld op de gang van zaken, getuige de opmerking van haar fractievoorzitter Wibout Dragt, die stelde dat niemand blij is met het nieuwe ‘Havana aan het Twentekanaal’.

In het echte Havana is de invloed van burgers op het beleid nog steeds miniem, terwijl de nieuwe coalitie juist de burgers meer mogelijkheden wil geven om mee te praten en mee te beslissen. Men wil naar een open en coöperatieve bestuursstijl en als dat lukt, is dat een breuk met het verleden, waarin al te vaak voorstellen werden dichtgetimmerd en er nogal eens slecht gecommuniceerd werd met burgers. Het ‘verbeterplan’ voor het kerkhofje is daar een treffend voorbeeld van. Het plan is gemaakt door bestuurders van de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud in samenspraak met enkele ambtenaren. Donateurs van de vereniging zijn kwaad dat ze geen enkele inbreng hebben gehad. De buurt is niet geïnformeerd. Het feit dat er eind maart in rap tempo 372 handtekeningen tegen de kap zijn verzameld geeft wel aan dat men er niet erg blij mee is. Informatie over de herplant blijft tot nu toe uit.

Het zou mooi zijn als bij dit soort grote ingrepen de gebruikers en omwonenden de mogelijkheid krijgen hun visie te geven voordat alles definitief beslist is. De vraag is of het voor het kerkhofje nog iets uit maakt, want het oude college heeft in maart het advies van de bezwaarschriftencommissie overgenomen om de ingediende bezwaarschriften niet ontvankelijk te verklaren. Daarmee is de kapvergunning helaas definitief geworden. Maar misschien ziet iemand nog ergens een gaatje…

Zwangere sierappel

Vlakbij de ingang staan links en rechts van het pad twee sierappels. Ze bloeien allebei prachtig; de een uitbundig met rose bloemen en de ander met rode, die nu nog voornamelijk in knop zitten. Deze roodbloemige sierappel zal voor de laatste keer bloeien. Hoewel hij er zo op het eerste oog gezond uitziet, met vrij veel blad en zwanger van bloesems, is hij ziek. Vergeleken met de andere boom is zijn kroon lang niet meer zo vol. Volgens de VGO heeft hij boomkanker en schurft.

Boomkanker leidt tot grote open wonden aan de takken. Je ziet het duidelijk als je onder de boom staat. Het hout is er zacht. Als je er snel bij bent, dan kun je proberen de aangetaste plekken weg te snijden tot op het gezonde hout. Met een beetje geluk overleeft dan de boom. Helaas lijkt deze situatie te ver heen voor een succesvolle chirurgische ingreep. Hij zal zijn einde vinden en het is dan ook terecht dat er in dit geval een kapvergunning is verleend.

Kritische bezoekers

In het voorjaar, als de hormonen op gaan spelen, gaan eenden weer zwerven door de buurt. Deze drie staken doodgemoedereerd de drukke Bornsestraat over. Het vrouwtje ging voorop met in haar kielzog haar twee minnaars. Eenden zijn net kleine kinderen; ze zien het gevaar niet. Dankzij rustig rijdende automobilisten ging de eerste helft goed. Midden op de straat vond het vrouwtje iets van haar gading en begon er rustig aan te knabbelen, terwijl er van de andere kant een grote vrachtwagen naderde. Ik was er op tijd bij om ze naar de overkant te jagen. Ze gingen op de wieken en even later landden ze op het kerkhofje. Daar bekeken ze met een kritische blik de werkzaamheden.

Op zondag 30 mei houdt de Vereniging Gemeenschappelijk Onderhoud de jaarlijkse voorjaarsdag, waarop muziek een mooie aanvulling vormt op het zingen van de vogels. Op de zitting van de bezwaarschriftencommissie van 24 februari maakte de VGO bekend dat op de eerstkomende voorjaarsdag de herinrichtingsplannen bekend gemaakt zullen worden aan het publiek. Het was mooier geweest als ze dat vorig jaar al gedaan hadden, want inmiddels is het niet meer mogelijk om bezwaar aan te tekenen en ligt er een dichtgetimmerd plan dat op meerdere punten rammelt. Tot nu toe is men niet scheutig met informatie over de herplant van 15 bomen. De gemeente zei in maart niet op de hoogte te zijn welke boomsoorten aangeplant gaan worden, noch waar ze komen te staan. De heer Veelenturf van de VGO zou die beslissingen nemen. Deze weigerde zich er over uit te spreken en verwees mij weer naar de gemeente, die evenveel zou weten als hijzelf. Daar blijft het tot nu toe stil. Blijkbaar moet iedereen wachten op het verlossende moment op 30 mei. Dit is dan ook dé gelegenheid voor mensen met kritische vragen om op zoek te gaan naar antwoorden. Waarom mag een scheve boomkroon niet meer, is een conifeer slecht als de top eruit is, waarom moeten cypressen weg die zogenaamd graven ondermijnen maar dat niet doen? Er zijn nog veel raadsels om op te lossen.

Naschrift: De gemeente heeft inmiddels alle mensen aangeschreven die de aktie tegen de bomenkap en voor een groener Thiemsland met een handtekening ondersteund hebben. Op woensdag 19 mei a.s. van 16.00 tot 18.00 uur is er op de oude begraafplaats een inloopbijeenkomst waar de gemeente samen met de VGO rondleidingen zal verzorgen om op locatie uitleg te geven over de plannen die zij ontwikkeld hebben. Dat de voorlichting gekoppeld zou worden aan de voorjaarsdag op 30 mei berustte waarschijnlijk op een misverstand.

Een laatste groet

Terwijl de eerste uit Afrika teruggekeerde gierzwaluwen over de stad trekken en we genieten van een bijna zomerse lentedag loopt de bloei van de magnolia’s op het kerkhof op het eind. De bladeren van deze tulpachtige bloemen dwarrelen meer en meer omlaag. Nog even en deze uitbundige pracht is weer voorbij.

Magnolia’s bestaan waarschijnlijk al zo’n 100 miljoen jaar. Ze zijn ontstaan in de tijd dat er nog geen bijen waren. In plaats van bijen zorgden kevers voor de bestuiving. De bloembladeren zijn steviger dan we gewend zijn, want ze moesten keverbestendig zijn. Kevers gaan doorgaans niet zo subtiel te werk als bijen. Voordat de ijstijd begon waren er ook in ons deel van Europa magnoliabossen. Dat moet in het voorjaar een prachtig en feestelijk gezicht geweest zijn. De oude begraafplaats geeft daar een kleine impressie van, want er staan acht magnoliabomen en twee heesters. De heesters zijn stermagnolia’s, met zoals de naam al zegt bloemen in stervorm. Ze staan vlakbij de magnolia waarvoor een kapvergunning is verleend. Het is onduidelijk wat er met de heesters gebeurt, maar deze boom gaat tegen de vlakte, want de kroon is onevenwichtig…

Om nog een afspiegeling van zijn pracht te bewaren is hier een beeldimpressie te zien van deze bijzondere boom. Een kleine lofzang op de schoonheid in de hoop dat er een tijd komt dat er betere keuzes gemaakt zullen worden.

Een appeltje voor de dorst

Eekhoorns houden van eikels en noten, maar ook van dennenappels. Deze fijnspar heeft ze, maar als ze rijp zijn gaat deze boom (nr. 16 op de plattegrond) tegen de vlakte. De VGO meldt dat het ook hier gaat om natuurlijke opslag, die bovendien tussen andere bomen in de knel komt. Concreet betekent dat een eenzijdige ontwikkeling van de kroon. Zoals op de foto te zien is zijn de takken vooral gericht naar waar het meeste licht vandaan komt en dat is op deze plek het zuiden en westen. Een typische bosrandsituatie die hier aan de westrand van het kerkhof geen verbazing hoeft te wekken. De boom is gezond en zit goed in het blad. De spar wordt weliswaar omsloten door andere bomen, maar is al zo hoog dat voor verstikking niet gevreesd hoeft te worden. Wie uit gaat van het concept ‘bosachtig park’ zal met een dergelijke situatie geen moeite hebben, maar voor liefhebbers van een formele stijl is dit al gauw een doorn in het oog. Of de eekhoorns nog tijd krijgen om te oogsten valt nog te bezien. In de herfst leggen ze hun wintervoorraden aan, die ze in de grond verbergen. En juist dan wordt de boel op stelten gezet…

Het schatkamertje

Wie na het beeld van Frederika ter Horst het eerste pad naar links neemt komt na het graf van de familie De Monchy bij een schatkamertje. Natuurlijk is het hele kerkhofterrein te zien als een schatkamer, maar dit stukje is nog weer iets aparts. De betonnen schutting en de grond zijn er overwoekerd met klimop, en samen met drie bochtige wilgen langs die schutting zorgt dat alles voor onoverzichtelijke verstopplekjes, ideaal voor egels en nestelende vogels. Op wilgen wordt nog wel eens neergekeken, omdat het zulke snelle groeiers zijn die alle kanten op gaan: flodderbomen. Daar staat tegenover dat er wel 250 insectensoorten op wilgen hun heil zoeken. Deze boomsoort is dan ook populair bij kleine zangvogels, zoals verschillende soorten mezen, op hun jacht naar insecten. Deze drie wilgen (nrs. 26 t/m 28) met een stamdiameter van 30 cm moeten echter wijken. Volgens de VGO vormen ze door hun snelle groei een bedreiging voor de waardevollere bomen (bedoeld wordt hier de linden langs de laan). De wilgen zijn natuurlijke opslag en staan een meter of 7 van de linden af. De eerste wilg in het rijtje dreigt inderdaad voor een deel in de kroon van de nabijstaande linde te groeien. Wilgen kun je echter prima snoeien; haal een tak weg en je hebt wat je wilt. Bij de andere twee is nog niets aan de hand. Wat wel een probleem kan gaan vormen is dat ze dicht op de schutting staan. Het is niet ondenkbaar dat die op den duur onder hun groeikracht zal bezwijken. Er is al een gaatje in gevallen en men wil de schutting herstellen. Wat er na de kap van het schatkamertje over blijft is onzeker. Het ‘verbeterplan’ in aanmerking genomen is de kans klein dat het op waarde geschat zal worden.

Een stekelige scharrelaar

In de herfst valt er op het kerkhof een legioen aan blaadjes omlaag en dat moet allemaal zo veel mogelijk opgeruimd worden, zoals ik gisteren al schreef. Dat het blad van de gazons, de graven en eventueel de paden gehaald wordt, dat is te begrijpen. Als het opruimen van blad echter te ver doorschiet, dan heeft dat tot gevolg dat de mogelijkheden van bepaalde diersoorten verminderen. Onder gevallen blad houden zich vaak insecten, spinnen en slakken schuil die deel uitmaken van het menu van zowel merels en lijsters als ook egels. Egels zijn scharrelaars die het beste gedijen in een wat rommelige omgeving die niet al te intensief onderhouden wordt. Het kerkhof is nog steeds een mooie plek voor egels, hoewel ik er nog nooit een gezien heb. Egels worden pas actief in de schemering en lopen ’s nachts hele einden langs achterpaden en tuinen om hun kostje bij elkaar te scharrelen. De trend om tuinen af te sluiten met hekken en schuttingen maakt het er voor hen niet gemakkelijker op. Egels zijn vrij traag en worden snel slachtoffer van het verkeer. Van de 9 egels die ik vorig jaar zag waren er 6 dodelijk verongelukt, waarvan 4 niet ver van het kerkhof: één op de Bornsestraat ter hoogte van het poortgebouw, één op Wessex en twee in de Kuyperstraat. Incidenteel laten ze zich zien bij daglicht en iedereen die wel eens een ontmoeting met een egel heeft gehad weet dat deze vertederende dieren niet schuw zijn.

Spic & span

Al een paar keer heb ik aandacht besteed aan de keuze voor het hoogste onderhoudsniveau, IBOR-hoog genaamd, in de nieuwe opzet voor het kerkhof. IBOR staat voor Instrument Beheer Openbare Ruimte. Het is een classificatiesysteem op drie niveaus voor het onderhoud van groen, maar ook voor allerlei andere zaken die deel uit maken van de openbare ruimte, zoals wegen, speelvoorzieningen en bankjes. Naast een basisniveau bestaat er een laag en een hoog onderhoudsniveau, waarbij regels worden opgelegd voor het onderhoud van bomen, heesters, hagen, vaste planten en gazons. Alle kerkhoven vallen onder het hoge niveau, ook de oude begraafplaats, hoewel daar al bijna een mensenleven lang niet meer begraven wordt. Ik bespreek hier alleen het hoge niveau.

Bij IBOR-hoog moet de kwaliteit van de bomen goed zijn. Dat betekent dat het moet gaan om vitale bomen met een goede kroon, waarbij hooguit sprake is van lichte schade. Dat betekent het einde voor o.a. één van de magnolia’s (nr. 35) en voor 7 van de 10 cypressen langs de Bornsestraat. Daarnaast moet het aantal bomen goed afgestemd zijn op de mogelijkheden van de standplaats. Ten gevolge van deze eis moeten o.a. 4 esdoorns (nrs. 17 t/m 20) en 3 wilgen (nrs. 26, 27, 28) verdwijnen. Er mag geen achterstand zijn in snoei. Over de opslag van ongewenste soorten wordt niets gemeld, maar omdat daarover bij alle andere categoriën groen aangegeven wordt dat dergelijke opslag niet voor mag komen is het aannemelijk dat zoiets ook bij bomen geldt. Bij de kap van een linde (nr. 33) wordt het argument in stelling gebracht dat het hier gaat om natuurlijke opslag. Bij de genoemde esdoorns en wilgen wordt ook vermeld dat het gaat om natuurlijke opslag of ‘zaaibomen’.

Behalve het niet voorkomen van ongewenste soorten worden bij de andere categoriën groen nog een aantal eisen genoemd die van belang kunnen zijn. Er mag enig ‘natuurlijk vuil’ voorkomen, maar ‘het weinige vuil dat er ligt, valt nauwelijks op’. Het gaat hierbij in de eerste plaats om gevallen blad, wat zo veel mogelijk verwijderd moet worden, zoals te zien is op de foto (situatie november 2009). Een dergelijke spic & span benadering is ongunstig voor bepaalde dieren die er juist baat bij hebben dat bladafval blijft liggen. Verder moeten gazons strakke graskanten hebben en het gras moet kort en gelijkmatig gemaaid worden. Allemaal vormen van intensief onderhoud die tegenwoordig gepaard gaan met de nodige decibellen.

Op zich is het IBOR-systeem een prima middel om onderscheid te maken en prioriteiten te stellen. Aanvechtbaar is dat een eeuwenoud kerkhof waar al lange tijd niet meer wordt begraven en dat zich ontwikkeld heeft tot een afwisselend en natuurrijk domein nu overgeleverd is aan een onderhoudsconcept dat op deze plek niet lijkt toegesneden. De kans bestaat dat de waarden van dit gebied er per saldo op achteruit gaan. Dat was toch zeker niet de bedoeling?

Coniferen met een vlekje

Op de zitting van de bezwaarschriftencommissie heb ik gevraagd naar de redenen waarom de coniferen weg moeten. Het antwoord luidde dat alleen de slechte coniferen worden gekapt en bovendien de coniferen die de graven ondermijnen. Over dat laatste heb ik op 14 april al geschreven en dat bleek nogal overdreven.

Wat is nu slecht? Uit de coniferenhaag langs de Bornsestraat moeten 7 cypressen (nrs. 1 t/m 7 op de plattegrond) verdwijnen. Er is geen sprake van ondermijning van graven, dus zouden ze slecht moeten zijn. Bij één cypres is ooit de top eruit gevallen, zoals op de foto te zien is. Het verliezen van de top hoeft ook voor een conifeer niet fataal te zijn. In het algemeen wordt de boom er breder door. Bij drie andere cypressen is de top eruit gezaagd, nadat deze gevaarlijk doorboog onder de sneeuwlast van de winter van 2009. Bij één is een top blijvend doorgebogen naar de binnenkant van het kerkhof. Dat levert geen gevaar op voor voorbijgangers of wandelaars. Bij twee andere cypressen die hier gekapt zouden moeten worden kan ik niets ontdekken dat wijst op aftakeling.

Blijkbaar vindt men coniferen waar iets aan ontbreekt of die in een ander opzicht afwijken al snel ‘slecht’. Waarschijnlijk is dat te wijten aan de hoge eisen van het IBOR-onderhoudsniveau, waarvoor gekozen is en waar ik op 12 april al iets over verteld heb. Het hoge onderhoudsniveau heeft bepaalde consequenties, waarop ik nog terug zal komen.

35 bomen

Voordat ik verder ga met het analyseren van de argumenten om bomen te kappen op deze bijzondere plek wil ik eerst omwonenden wat meer duidelijkheid geven over welke bomen gekapt gaan worden, want daar is behoefte aan.

Op 29-9-2009 verleende de gemeente zichzelf een kapvergunning voor 35 bomen op de oude begraafplaats. Voor 8 esdoorns, 16 coniferen, 1 pruim, 3 wilgen, 3 hulsten, 1 amberboom, 1 linde, 1 sierappel en 1 magnolia kwam het einde in zicht. Als argumentatie werd daarbij aangevoerd ‘de revisie van een deel van de beplantingen en het in oude staat terugbrengen van de oude begraafplaats. Het merendeel moet wijken in verband met de slechte conditie. Een deel moet wijken omdat deze niet passen in het herinrichtingsplan.’ Er is een voorwaarde gesteld van herplant van 15 bomen van 6-7 cm dik vóór 1-4-2011.

Vreemd genoeg rept de aanvrage voor de kapvergunning van 10-9-2009 ook over een berk en een lijsterbes en op de bij de kapvergunning behorende plattegrond staan deze bomen ook als te kappen ingetekend. Blijkbaar is voor deze twee toch geen vergunning verleend. Voorlopig blijven ze  staan.

Hierboven de (verbeterde) plattegrond van het kerkhof met daarop ingetekend de juiste plek van de bomen waar het om gaat. Omdat de door de gemeente aangeleverde plattegrond niet altijd even duidelijk was, kan nummer 8 ook de cypres zijn die een meter of 10 westelijker staat. Voor de overzichtelijkheid heb ik alleen de 35 bomen waarvoor een kapvergunning is afgegeven op de plattegrond aangegeven.

Konijnenvraat

Op het kerkhof staan drie grote hulstbomen met een stamdiameter van 30 cm. Ze staan er al wel een halve eeuw en ze moeten allemaal weg. Daar zullen de vogels niet blij mee zijn, want hulstbessen zijn heel gewild, vooral bij lijsterachtigen zoals kramsvogels, die hier de afgelopen winter uitgehongerd uit het noorden arriveerden. Deze winter zijn 2 van de 3 hulstbomen aangeknaagd door konijnen. Ze hebben rondom aan de voet over een breedte van 30-50 cm de schors weg geknaagd. Door de langdurige sneeuwbedekking konden ze moeilijk bij hun normale kostje en dan is schors een alternatief. Bij de bezwaarschriftencommissie werd aangevoerd dat deze 2 hulstbomen (foto midden en rechts) grote kans lopen om af te sterven als gevolg van de knagerij. Volgens de Bomenstichting is de hulst kwetsbaar geworden door het verlies van schors, maar zolang de bast niet is aangetast is er geen reden om aan te nemen dat ze zullen afsterven. Zou de bast wel beschadigd zijn, dan lopen de bomen niet meer uit en zullen dan elk jaar verder wegkwijnen. Volgens mij is de bast zelf niet het probleem, maar bestaat het grootste risico uit zonnebrand. Nog even en de schaduw van de omringende bomen zal daartegen bescherming bieden. Ik hoop dat ze het redden. De komende maanden zal blijken of ze een kans maken.

Maar er is nog een andere reden waarom deze hulstbomen weg moeten. Ze zouden in de knel komen door de linden langs de lanen. De hulst die niet is aangeknaagd, meteen links op het kerkhof (foto links), staat 10 meter van de dichtstbijzijnde linde af en er is dan ook geen sprake van dat deze boom daardoor in de knel zou komen. Wel staat hij dicht op een magnolia. Dat heeft hem geen kwaad gedaan en de magnolia evenmin, want die groeit er gewoon omheen. Slechts één hulst (foto rechts) staat dicht op een linde, in het achterste deel van het kerkhof. Hij heeft desondanks zijn weg wel gevonden en staat er prima bij. Wel heeft dat geresulteerd in een scheve kroon…

Hulst komt niet snel in de verdrukking, want het is een sterke boom die goed tegen schaduw kan. Het is een typische kerkhofboom, die van oudsher in verband werd gebracht met eeuwigheid, wellicht omdat blad en bes heel lang aan de boom blijven zitten. Men dacht dat hulst het kwaad en de ondergang zou kunnen weren. Het omhakken van hulst zou dan ook ongeluk brengen.

naar Hulst